De term Oekraïense literatuur (Oekraïens: , Oekrajinska literatoera) wordt doorgaans gebruikt om literaire werken te beschrijven die in het Oekraïens zijn geschreven.Ukraine: Cultural life — literature // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Macropædia) Vol. 28: S-U (1985–2010). 1050 p.: 981—1982 pp. Ukrainian literature // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Micropædia) Vol. 12: Trudeau — Żywiec (1985–2010). 968 p.: p. 111 Ukrainian literature // Encyclopædia Britannica Online, oktober 2019 In bredere zin kan het ook betrekking hebben op alle literaire werken die op het grondgebied van Oekraïne zijn ontstaan.
De Oekraïense literatuur ontwikkelde zich grotendeels onder buitenlandse overheersing op Oekraïense grondgebied, voornamelijk door de Pools-Litouwse Gemenebest, de Tweede Poolse Republiek, het Russische Rijk, het Koninkrijk Roemenië, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk.
De Oekraïense literatuur vindt haar oorsprong in het Kyivse Rijk, toen de Roes' kronieken (zoals de Primaire Kroniek, Kyivse Kroniek en Galicisch–Wolynische Kroniek) en epische poëzie werden geschreven in het Oudkerkslavisch en het Kerkslavisch. Ook mondelinge volksverhalen deden in die tijd hun intrede. Het Oudkerkslavisch werd vooral in geschreven documenten gebruikt, maar de gangbare spreektaal in de gebieden waar deze taal de overhand had, was Oudoostslavisch, die na de val van Kyiv in 1240 eerst splitste in Oudroetheens in het westen en Moskovitisch in het oosten. In de 18e eeuw splitste het Roetheens dan weer in Oekraïens in het zuiden en Belarusisch in het noorden. De Oekraïense cultuur bloeide onder het bewind van de Oekraïense Kozakken (waaronder de Zaporozje-Kozakken), hoewel hun Kozakken-Hetmanaat uiteindelijk werd opgesplitst in een oostelijk en een westelijk deel, die onder de invloedssfeer van verschillende buurlanden kwamen te staan. Vanaf de 19e eeuw werden Oekraïense literaire werken in een informele stijl geschreven. Er verschenen gedichten, romans, toneelstukken en andere werken. In navolging van deze trend begonnen Oekraïense nationalistische en onafhankelijkheidsbewegingen aan kracht te winnen. Het Russische Rijk en de daaropvolgende Sovjet-Unie hebben het gebruik van de Oekraïense taal, de uitdrukkingsvormen en de literaire onderwerpen echter vaak onderdrukt en aan banden gelegd. De onafhankelijkheid van Oekraïne na de Oekraïense revolutie van 1989–1991 leidde tot een oekraïnisering en een ongekende opbloei van de Oekraïense literatuur aan het eind van de 20e en begin 21e eeuw.
Ivan Kotljarevsky(1769–1838)Taras Sjevtsjenko(1814–1861)Ivan Franko(1856–1916)MychajloKotsjoebynsky(1864–1913)Lesja Oekrajinka(1871–1913) Van de hedendaagse Oekraïense schrijvers is Andrej Koerkov zeker de bekendste. In vele van zijn boeken biedt hij de werkelijkheid met zwarte humor en een vleugje cynisme vlot leesbaar aan. Picknick op het ijs (1996) en De laatste liefde van de president (2008) getuigen hiervan. Grijze bijen (2022) is het verhaal van een imker uit een dorp bij het front in de Donbas-regio die met zijn bijen naar de bezette Krim reist. Dit boek werd reeds verfilmd. Sinds de Russische invasie van 2022 publiceerde hij enkele getuigenissen over het leven in deze oorlogstijden: Dagboek van een invasie (2022), Onze dagelijkse oorlog (2024). Sinds 2018 is hij voorzitter van PEN-Oekraïne.
Ook in het Nederlands vertaald is Het internaat (2022) van Serhi Zjadan. Deze roman schetst hoe een jonge leraar zijn neef in het internaat, dat gelegen is in bezet gebied, gaat ophalen. Zonder plaats of tijd expliciet te noemen, begrijpt de lezer dat deze dreigende en onvatbare omgeving reeds de bezetting van de Donbas voor de invasie van 2022 beschrijft. Daarnaast is Zjadan bekend als dichter en muzikant. Zijn opgenomen engagement in de oorlog leidde naar Niemand zal ergens om vragen (2026) waarin de radicale verandering door de gevolgen van de oorlog in 12 indringende verslagen geschetst wordt.
Net door de oorlog is er meer aandacht en wordt er duidelijk meer vertaald. Van en over Victoria Amelina, omgekomen in de oorlog, verscheen Vrouwen die de oorlog zien. (2026). Van Artem Chapeye, een pacifist die strijder werd, verscheen Gewone mensen dragen geen machinegeweren. (2026) Oksana Zaboezjko volgt in haar Museum van verlaten gebouwen (2026) meer dan 700 blz. lang, een vaak adembenemend spoor van geweld, manipulaties en oorlogsmisdaden.
War Poets
Vrij snel na het begin van de open oorlog in 2022 werd het land overspoeld door gedichten. Niet alleen soldaten, ook duizenden burgers, zochten een weg voor hun ervaringen in gedichten. Bloemlezingen verschenen. Dichters engageerden zich in het leger en vormden zo in het spoor van de dichters in de Eerste Wereldoorlog een duidelijke groep. Ze schreven en onvermijdelijk sneuvelden Maksym Kryvtsov, Hlib Babich en Volodymyr Vakulenko. Velen - Artur Dron, Yaryna Chornohuz, Borys Humenyuk, Yuriy Izdryk, Yuri Andrykhovych, Ilya Kaminsky… - schrijven verder over oorlog, land en identiteit. Chornohuz ontving voor een bundel gedichten vanuit het front in 2024 de Taras Chevtchenkoprijs.
Zie ook Krytyka, Oekraïens tijdschrift voor literaire kritiek Lijst van Oekraïense kronieken Internationalisme of russificatie? Popmuziek in Oekraïne