De Portugees-Israëlitische Gemeente Den Haag (ook wel bekend onder de naam: Honen Dal) was het zelfstandige kerkgenootschap van de Sefardische (Portugees-Joodse) gemeenschap in Den Haag. De gemeente was aangesloten bij het Portugees-Israëlietisch Kerkgenootschap (PIK).
De gemeenschap ontstond aan het einde van de zeventiende eeuw en bezat vanaf 1726 een monumentale synagoge snoge aan de Prinsessegracht. Hoewel de gemeente tot na de Tweede Wereldoorlog zelfstandig bleef, zijn de resterende leden in de jaren '50 opgegaan in de (Asjkenazische) Nederlands Israëlitische Gemeente Den Haag.
Geschiedenis Vestiging en de eerste synagoge Beth Jacob Verschillende Portugees-Joodse families in Amsterdam hadden zakelijke banden met het landsbestuur in Den Haag. Om de contacten te verbeteren, verhuisden omstreeks 1675 diverse vermogende Sefardische families naar Den Haag, waar zij zich vestigden in de omgeving van het Binnenhof.
Een prominente figuur was Jacob Pereira, een Sefardische hofleverancier. Hij woonde aan het einde van de zeventiende eeuw aan het Korte Voorhout (op de plek van de huidige Koninklijke Schouwburg). In 1692 richtte hij de huissynagoge Beth Jacob (Huis van Jacob) in naast zijn woning. In de beginjaren bezochten ook de armere Asjkenazische Joden (Hoogduitse Joden) deze diensten. Omdat zij echter Jiddisj spraken en de Portugese taal van de diensten niet begrepen, scheidden de Asjkenazim zich in 1694 af om een eigen gemeente (Adat Jesjoeroen) te vormen.
Oprichting van Honen Dal en verhuizingen In 1698 richtte de logementhouder Jacob Abenacar Veiga aan de Bierkade een tweede Portugese synagoge in. In 1709 nam deze gemeente officieel de naam Honen Dal (Steun der Armen) aan.
De gemeente Honen Dal wisselde in de beginjaren vaak van locatie: 1698: Bierkade (huissynagoge bij Veiga). 1703: Wagenstraat. Let op: Dit was een tijdelijk gehuurd pand en moet niet verward worden met de grote Asjkenazische synagoge aan de Wagenstraat die pas in 1844 werd gebouwd. 1708: Casuariestraat. 1711: Lange Voorhout 50 en vanaf 1715 Lange Voorhout 60.
In 1726 lieten de Sefardische Joden van Honen Dal de monumentale synagoge aan de Prinsessegracht snoge bouwen naar een ontwerp van Felix du Sart (met een gevel van Daniël Marot). In 1743 fuseerden de twee Sefardische gemeenten, Beth Jacob en Honen Dal, en gingen zij gezamenlijk verder onder de naam Honen Dal aan de Prinsessegracht.
Sociaal-economische positie In tegenstelling tot in Amsterdam, mochten Joden in Den Haag lid worden van bepaalde gilden, zoals het Winkeliersgilde (Sint-Nicolaasgilde). Veel Sefardische Joden waren actief in de handel in koloniale luxegoederen (tabak, thee, suiker). In de 18e eeuw domineerde de Sefardische elite de Joodse instituties in de stad, hoewel de Asjkenazische gemeenschap in aantal sneller groeide.
Het archief van de gemeente Het Archief van de Nederlands-Portugees-Israëlitische gemeente te 's-Gravenhage wordt beheerd door het Haags Gemeentearchief. Het bevat unieke documenten, zoals het bouwlogboek van de synagoge aan de Prinsessegracht door Daniel de Fonseca en talrijke ketoebot (huwelijksakten) van bekende families zoals Belinfante, Teixeira en Lopes Suasso.
Tweede Wereldoorlog en einde van de zelfstandigheid In 1939 telde Den Haag circa 17.400 Joodse inwoners, waarvan nog slechts 300 tot de Sefardische gemeente Honen Dal behoorden. Tijdens de Jodenvervolging werd de gemeenschap vrijwel geheel vernietigd. Het archief werd in 1941 ter beveiliging ondergebracht bij het gemeentearchief.
Na de bevrijding in 1945 werd het religieuze leven aanvankelijk hervat onder leiding van opperrabbijn Salomon Rodrigues Pereira. Hoewel er in 1948 nog huwelijken werden gesloten, bleek de resterende groep te klein om de monumentale synagoge aan de Prinsessegracht te onderhouden. Eind 1958 werd het gebouw verkocht. In 1968 werd het pand in gebruik genomen door de Liberaal Joodse Gemeente. De overgebleven leden van Honen Dal zijn opgegaan in de Nederlands Israëlitische Gemeente Den Haag, waar de naast de Asjkenazisch ook de Sefardische tradities nog steeds worden gekoesterd.
Literatuur I.B. van Creveld, De verdwenen Buurt. Drie eeuwen centrum van Joods Den Haag, (Zutphen 1989). Glaudemans, Sefardische Joden in Den Haag in de 17de en 18de eeuw, Joods Erfgoed Den Haag. Archief van de Nederlands-Portugees-Israëlitische gemeente te 's-Gravenhage Haags Gemeentearchief - Sefardische Joden in Den Haag in de zeventiende en achttiende eeuw
Zie ook Portugees-Israëlietische Gemeente Nederlands Israëlitische Gemeente Den Haag Sefardische Joden
Categorie:Joodse organisatie in Nederland Categorie:Jodendom in Den Haag Categorie:Geschiedenis van Den Haag