Ben Ali Libi is een gedicht van Willem Wilmink (1936–2003) over de Joodse goochelaar Michel Velleman (1895–1943), die onder de artiestennaam professor Ben Ali Libi optrad en in 1943 in Sobibor werd vermoord. Het gedicht ontstond in 1987 op aandringen van acteur Joost Prinsen en groeide na een door Prinsen voorgedragen versie uit tot een van de meest geciteerde Nederlandse oorlogsgedichten.

Ontstaan Wilmink stuitte op de naam Ben Ali Libi in het boek Door de nacht klinkt een lied (1985) van Henk van Gelder en Jacques Klöters, waarin een lijst is opgenomen van in de Tweede Wereldoorlog vermoorde Nederlandse artiesten. Joost Prinsen, die de bundeling samen met Wilmink doornam, drong erop aan dat de dichter over de onbekende goochelaar zou schrijven. Het resultaat verscheen in 1987 en werd door Prinsen in 1996 ten gehore gebracht in de theatervoorstelling Tip Top, een programma over de geschiedenis van het Joodse amusement.

Wilmink nam het gedicht kort voor zijn dood op in zijn bundel Je moet je op het ergste voorbereiden (2003), een door hemzelf samengestelde verzameling gedichten over de dood.

Inhoud en vorm Het gedicht telt negentien regels en is opgebouwd uit één doorlopende strofe met gepaard rijm. Wilmink, die wantrouwig stond tegenover beeldspraak en de overtuiging huldigde dat poëzie voor de Nederlandse lezer eenvoudig en herleid tot essentie moest zijn, koos voor een nuchtere, vertellende toon en een bijna kinderlijke cadans. De refreinregel Ben Ali Libi, de goochelaar keert telkens terug en prent de naam van de vermoorde artiest bij de lezer in.

De ik-figuur opent met de mededeling dat hij op een lijst van in de oorlog vermoorde artiesten een naam tegenkomt waarvan hij nooit had gehoord. Daarna volgt het korte leven van de goochelaar, de razzia en de deportatie, eindigend in het kamp. In de slotregels maakt het gedicht een wending naar het heden: de spreker verbindt het lot van de goochelaar met hedendaagse aanhangers van antidemocratische denkbeelden en vraagt zich af hoeveel ruimte er in hun paradijs zou zijn voor iemand als Ben Ali Libi. Het gedicht eindigt met de regels:

Voor Ben Ali Libi, de kleine schlemiel,hij ruste in vrede, God hebbe zijn ziel.

Receptie Het gedicht kreeg landelijke bekendheid toen Joost Prinsen het in 2004 voordroeg in de documentaire Willem Wilmink – Dichter in de Javastraat van regisseur Dirk Jan Roeleven, een jaar na het overlijden van de dichter. Prinsen kon zijn tranen tijdens het voordragen nauwelijks bedwingen; het fragment werd op YouTube veelvuldig bekeken en bracht een hernieuwde aandacht voor de figuur van Michel Velleman op gang.

Herman van Veen, voor wie Wilmink eerder liedteksten schreef, zette het gedicht in 2009 op muziek. In 2015 maakte Roeleven een afzonderlijke documentaire over de goochelaar, Ben Ali Libi, goochelaar, die op Bevrijdingsdag bij de NTR in première ging. Historicus Ben Hummel publiceerde in 2018 de biografie Ben Ali Libi – Handelaar in illusies, mede geïnspireerd door het gedicht en de documentaire.

In 2017 werd bij het geboortehuis van Velleman aan de Ruiterstraat in Groningen een gedenkteken onthuld, ontworpen door Albert Rademaker. In ijzeren letters is daar de regel Jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar aangebracht; op een naastgelegen plaquette staat de volledige tekst van het gedicht. Daarmee functioneert het gedicht in feite als een poëtische stolperstein voor de vermoorde artiest.

Tijdens de hernieuwde belangstelling voor het werk van Wilmink in het televisieseizoen 2017–2018 besteedde Matthijs van Nieuwkerk in De Wereld Draait Door herhaaldelijk aandacht aan het gedicht. Het werd opgenomen in de bloemlezing Gedichten die mannen aan het huilen maken (2015), samengesteld door Nick Muller. In die bundel werd Ben Ali Libi aangedragen door zanger en gitarist Bennie Jolink, voorman van Normaal. Jolink schreef dat hij Prinsens voordracht op televisie had gezien en daar diep door getroffen was. Hij verbond zijn ontroering aan zijn naoorlogse geboortejaar, het verzetsverleden van zijn vader en zijn joodse vrienden en kennissen.

Zie ook Michel Velleman Willem Wilmink Joost Prinsen

Externe links

Categorie:Nederlandstalig gedicht