thumb|De Steenwaard met op de achtergrond de spoorbrug over de Lek De Steenwaard is een uiterwaardengebied langs de rivier de Lek in de gemeente Houten, in de Nederlandse provincie Utrecht. Het gebied ligt tegenover Culemborg en wordt doorsneden door de spoorlijn Utrecht–’s‑Hertogenbosch. De Steenwaard maakt deel uit van het winterbed van de Lek en is sinds het begin van de 21e eeuw ingericht als natuurontwikkelingsgebied. Het beheer is in handen van Staatsbosbeheer.Staatsbosbeheer, Gebiedsinformatie Steenwaard, geraadpleegd 2024.
Geschiedenis Tot in de 20e eeuw werd de Steenwaard voornamelijk gebruikt als landbouwgrond. Door regelmatige overstromingen zette de Lek slib af, waardoor de bodem geleidelijk hoger werd dan het achterliggende land.
In 1830 werd in de Steenwaard klei gewonnen voor de steenovens van Culemborg.Gemeentearchief Culemborg, Kleiwinning langs de Lek, 1830. Tussen 1864 en 1868 werd dwars door het gebied de spoorlijn van Utrecht naar Boxtel aangelegd, die de uiterwaard sindsdien in een oostelijk en westelijk deel verdeelt.ProRail, Historie spoorlijn Utrecht–Boxtel, 2018.
Rond 2001 werd de Steenwaard heringericht in het kader van natuurontwikkeling en rivierverruiming.Rijkswaterstaat, Uiterwaarden langs de Lek: natuurontwikkeling en rivierverruiming, projectdocumentatie 2000–2005. Daarbij werd circa 600.000 m³ grond verplaatst om het maaiveld te verlagen en ruimte te creëren voor natuurlijke rivierprocessen. Tijdens de werkzaamheden kwamen oude rivierlopen en geulen opnieuw tevoorschijn, die nu weer zichtbaar zijn in het landschap. Ook werden strangen opnieuw uitgegraven en werd een nevengeul aangelegd om de doorstroming te verbeteren.
Landschap De Steenwaard bestaat uit een afwisseling van open graslanden, waterplassen en bosstroken langs de winterdijk. Het gebied is een zogenoemde kronkelwaard, waarin oude rivierlopen en geulen herkenbaar zijn. Door begrazing met runderen blijft het landschap open, wat bijdraagt aan een goede waterafvoer bij hoge waterstanden.
Door het gebied loopt een niet‑actieve geologische breuklijn, onderdeel van de breukenzone die langs de Kromme Rijn en Lek voorkomt.Geologische Dienst Nederland, Breuklijnen in de provincie Utrecht, 2017.
Natuur De Steenwaard is rijk aan watervogels. Volgens tellingen van Sovon Vogelonderzoek Nederland komen er onder meer ganzen, eenden, steltlopers en oeverzwaluwen voor. In de winter verblijven er regelmatig grote aantallen grote zilverreigers.Sovon, Watervogeltellingen Lekuiterwaarden, 2022.
Daarnaast leven er verschillende soorten amfibieën, waaronder de poelkikker, heikikker, bruine kikker, kleine watersalamander, kamsalamander, gewone pad en rugstreeppad. Deze soorten zijn vastgesteld in inventarisaties van RAVON.RAVON, Amfibieënonderzoek Lekuiterwaarden, 2021.
Toegankelijkheid De Steenwaard is gedeeltelijk toegankelijk voor wandelaars. Tussen oktober en april is een deel van het gebied afgesloten om overwinterende vogels te beschermen. Een uitzichtpunt aan de westzijde is het hele jaar door bereikbaar. De winterdijk en de omgeving van de veerpont naar Culemborg zijn doorgaans vrij toegankelijk.
Uitzichtpunt Aan de westzijde van de spoorlijn bevindt zich een uitzichtpunt dat bereikbaar is via een steile trap.Provincie Utrecht, Recreatieve voorzieningen Lekuiterwaarden, 2020. Naast de trap staat een kunstwerk van kunstenaar Jeroen Hoogstraten, bestaande uit zeshoekige kokers met stukken bestrating uit alle Utrechtse gemeenten die door de Lekdijk worden beschermd. Het gaat om herkenbare fragmenten van pleinen en straten, zoals delen van het Domplein in Utrecht en de Voorheuvel in Zeist.
De kokers zijn op gelijke hoogte ten opzichte van de rivier geplaatst, waardoor zichtbaar wordt hoe hoog het water in de verschillende gemeenten zou komen te staan wanneer er geen dijken aanwezig zouden zijn. Het kunstwerk dient als landschappelijk element en als educatieve visualisatie van waterveiligheid in het stroomgebied van de Lek.
Categorie:Geografie van Houten