Radja Tupas (ca. 1497-1568) was de laatste heerser van Sugbu, het tegenwoordige Cebu City en omgeving, voor de aankomst van de Spaanse expeditie onder leiding van de conquistador Miguel López de Legazpi in 1565. Op 4 juni ondertekenden López de Legazpi en Tupas het verdrag van Cebu (1565), waarbij Tupas en de andere leiders van Cebu het Spaanse gezag erkenden en de Spanjaarden zich in Cebu konden vestigen. Dit markeerde het begin van de Spaanse koloniale aanwezigheid in de Filipijnen.
Afkomst Over de afkomst van Radja Tupas bestaan weinig contemporaine bronnen. De Spaanse kronieken uit de zestiende eeuw vermelden hem als de heerser van Cebu ten tijde van de aankomst van de Spaanse expeditie onder leiding van de conquistador Miguel López de Legazpi eind april 1565, maar geven slechts beperkte informatie over zijn afkomst en familiebanden. López de Legazpi nam aan dat Tupas een zoon was van Radja Humabon, de heerser van Cebu die Ferdinand Magellaan in 1521 ontving.
Historicus William Henry Scott heeft op basis van Spaanse verslagen en genealogische overleveringen uit Cebu voorgesteld dat Tupas waarschijnlijk wel behoorde tot dezelfde dynastie als Humabon. Volgens Scotts reconstructie was Tupas mogelijk een neef van Humabon. Hij baseert deze hypothese onder meer op aanwijzingen dat Tupas' vader een broer van Humabon was en als bendahara (eerste minister of hoofdraadgever) aan diens hof diende. De relatie tussen Tupas en Humabon wordt verder ondersteund door het feit dat Tupas na Humabons verdwijning uit de historische bronnen de leiding over Cebu lijkt te hebben overgenomen. Volgens zijn reconstructie was Tupas bovendien gehuwd met een dochter van Humabon.
Tupas was mogelijk ook verwant aan Lapu-Lapu, een lokale datu op het eiland Mactan. Volgens de Spaanse zeevaarder Ginés de Mafra, onderdeel van de expeditie van Magellaan, was Humabon namelijk getrouwd met een zuster van Lapu-Lapu, die met zijn manschappen de Spanjaarden in 1521 wist te verdrijven in de Slag bij Mactan, waarbij Magellaan om het leven kwam.
Levensloop Tupas werd geboren rond 1497Dit valt af te leiden uit het feit dat hij 70 jaar oud was toen hij op 21 maart 1568, voor de tweede keer, werd gedoopt. Over het leven van Tupas is vooral bekend wat beschreven werd in de kronieken van de Spaanse expedities van Magellaan en Legazpi. Ten tijde van de aankomst van Magellaan in 1521 was hij nog relatief jong. Samen met zijn vrouw en haar ouders, Radja Humabon en zijn vrouw, een broer, twee schoonzussen en tien nichten werd hij door de Spanjaarden gedoopt. Hij kreeg daarbij ook een Spaanse naam, de naam van een broer van de Spaanse koning. Ook was het Tupas die als jonge prins namens Humabon op het vlaggenschip van Magellaan onderhandelde over een vredesregeling. Hij ontving kroniekschrijver Antonio Pigafetta thuis voor een diner, waarbij Pigafetta ondertussen werd vermaakt door naakte danseressen.
Ten tijde van de aankomst van de expeditie van Legazpi vierenveertig jaar later was Tupas inmiddels zijn schoonvader Humabon opgevolgd als heerser over Cebu, of Sugbu, zoals de nederzetting toen genoemd werd. Wanneer hij de macht overnam is niet bekend. Na de aankomst van de Spanjaarden werd Tupas als nieuwe heerser uitgenodigd om aan boord te komen. Toen Tupas echter na enkele verzoeken niet kwam opdagen, werd op 28 april 1565 de plaats beschoten, waarbij een groot deel van de nederzetting afbrandde en de rest werd geplunderd. Tupas zag zich door de overmacht en de verwoesting van een deel van zijn nederzetting uiteindelijk gedwongen om een verdrag te sluiten met Legazpi. Dit verdrag, dat nu bekend staat als het verdrag van Cebu, kwam in feite neer op een onvoorwaardelijke overgave.
Na het sluiten van het verdrag verkeerde Tupas in een lastige positie. Enerzijds werkte hij met de Spanjaarden samen, anderzijds onderhield hij nauwe banden met groepen op Mactan en andere lokale leiders die zich aan de Spaanse overheersing probeerden te onttrekken. De Spaanse bezettingsmacht verkeerde in de eerste periode na het verdrag bovendien zelf in een kwetsbare positie en was sterk afhankelijk van lokale voedselvoorziening. Leiders op Cebu probeerden de Spanjaarden uit te hongeren door geen rijst aan te planten, terwijl Tupas aarzelde om personen uit zijn netwerk aan Legazpi uit te leveren.
Tegelijkertijd raakten Tupas en zijn verwanten betrokken bij de nieuwe koloniale machtsverhoudingen. Een verwant van Tupas, Makyo, werkte met steun van Legazpi mee aan de invoer van rijst uit Panay en aan pogingen om gezochte personen op te sporen. Tupas moest daarbij laveren tussen samenwerking met de Spanjaarden, de belangen van de elite van Cebu en zijn banden met Mactan en andere lokale machthebbers.
In de loop van 1565 en 1566 sloeg de patstelling op Cebu geleidelijk in Spaans voordeel om. De Spanjaarden wisten rijst van elders aan te voeren, onder meer uit Panay, en trokken bovendien handelaren uit andere delen van de archipel en uit China aan. Ook arriveerden in 1566 versterkingen uit Nieuw-Spanje, waardoor de Spaanse aanwezigheid op Cebu militair en logistiek minder kwetsbaar werd. Daardoor verloor Tupas een deel van zijn economische en politieke speelruimte. Ook de terugkeer van Portugese schepen in de regio kan daarbij een rol hebben gespeeld. Tupas oordeelde waarschijnlijk dat samenwerking met de Spanjaarden, hoe problematisch die ook was voor zijn eigen positie en die van Cebu, mogelijk nog altijd te verkiezen was boven een hernieuwde Portugese inmenging in de regio.
Begin 1567 kwam het opnieuw tot een crisis in de verhouding tussen Tupas en de Spanjaarden, toen meerdere Spaanse soldaten in het fort vergiftigd werden door vrouwen die wijn aan hen verkochten. Onder zware druk van Legazpi leverde Tupas daarop enkele verdachten uit. Later diezelfde dag leverde hij ook Datu Dagami, een invloedrijke leider uit Gabi, aan de Spanjaarden uit. Daarmee koos Tupas uiteindelijk definitief voor samenwerking met de Spaanse koloniale macht, ook al ging dat ten koste van zijn positie tegenover rivaliserende Cebuano leiders.
Op 21 maart 1568 werd Tupas opnieuw gedoopt, voor de tweede keer in zijn leven, ditmaal onder de naam Felipe, ter ere van koning Filips II van Spanje, met Miguel López de Legazpi als peetvader. Bij dezelfde gelegenheid werd ook zijn zoon, de kroonprins van Cebu, gedoopt onder de naam Carlos. (1949), The Philippines Since Pre-Spanish Times, R.P. Garcia Publishing Co., Manilla, p. 175. Tupas overleed vermoedelijk kort daarna, nog in hetzelfde jaar.
Noten en referenties
Bronnen (1992), Looking for the Prehispanic Filipino and Other Essays in Philippine History. Quezon City: New Day Publishers, online te lezen via deze link (1906), Magellan’s Voyage Around the World, Cleveland: The Arthur H. Clark Company, online te lezen via deze link , Account of the Voyage of Magellan
Categorie:Filipijnse datu, radja of sultan Categorie:Persoon in de Spaans koloniale Filipijnen