De Geest van Gestel is een historiografisch en bestuurskundig begrip uit de Nederlandse politieke geschiedenis, waarmee een veronderstelde traditie van overleg, consensusvorming en maatschappelijke verantwoordelijkheid wordt aangeduid die in de naoorlogse geschiedschrijving in verband is gebracht met de ontmoetingen tussen Nederlandse politieke, bestuurlijke en maatschappelijke elites tijdens hun internering in Kamp Sint-Michielsgestel gedurende de Tweede Wereldoorlog.P. de Rooy, Republiek van rivaliteiten. Nederland sinds 1813, Amsterdam: Mets & Schilt, 2002, pp. 155–162.J.C. Kennedy, Nieuw Babylon in aanbouw. Nederland in de jaren zestig, Amsterdam: Boom, 1995, pp. 35–46.
De term verwijst niet naar een formele politieke beweging of organisatie, maar naar een historisch geïnterpreteerd concept. In de Nederlandse politieke en bestuurlijke cultuur wordt de Geest van Gestel vaak beschouwd als symbool van de traditie van overleg, pragmatisme en samenwerking tussen uiteenlopende politieke, religieuze en maatschappelijke groeperingen.A. Lijphart, The Politics of Accommodation. Pluralism and Democracy in the Netherlands, Berkeley: University of California Press, 1968, pp. 103–115.
Begripsvorming De benaming Geest van Gestel ontstond pas na de Tweede Wereldoorlog. Zij verwijst naar de veronderstelde intellectuele en maatschappelijke erfenis van de contacten die tijdens de Duitse bezetting ontstonden tussen vertegenwoordigers van verschillende politieke, levensbeschouwelijke en maatschappelijke stromingen die als gijzelaars waren geïnterneerd in Sint-Michielsgestel.M. de Keizer, De gijzelaars van Sint Michielsgestel. Een eliteberaad in oorlogstijd, Alphen aan den Rijn: A.W. Sijthoff, 1979, pp. 183–204.
In de historiografie werd de gedachte ontwikkeld dat deze ontmoetingen hebben bijgedragen aan een bestuurscultuur waarin overleg, consensusvorming en maatschappelijke verantwoordelijkheid centraal staan.J.C.H. Blom, In de ban van goed en fout. Geschiedschrijving over de bezettingstijd in Nederland, Amsterdam: Boom, 2007, pp. 221–234.
De term raakte vooral in de tweede helft van de twintigste eeuw ingeburgerd als aanduiding voor deze vermeende politieke en maatschappelijke erfenis.
Relatie met de Nederlandse overlegcultuur In de historische en bestuurskundige literatuur wordt de Geest van Gestel regelmatig in verband gebracht met kenmerken van de Nederlandse politieke cultuur, zoals: consensusdemocratie corporatisme overleg tussen overheid en maatschappelijke organisaties samenwerking tussen werkgevers en werknemers bestuurlijk pragmatisme maatschappelijke verantwoordelijkheid
Sommige auteurs beschouwen de Geest van Gestel als een historische voorloper van het latere poldermodel. Daarbij wordt gewezen op de nadruk op overleg, compromisvorming en samenwerking tussen verschillende maatschappelijke geledingen.Kennedy, Nieuw Babylon in aanbouw, pp. 40–46.
Onderscheid met de doorbraakgedachte De Geest van Gestel dient te worden onderscheiden van de doorbraakgedachte. Terwijl de doorbraakbeweging gericht was op politieke vernieuwing en het doorbreken van de verzuiling, verwijst de Geest van Gestel naar een bredere bestuurs- en overlegcultuur waarin samenwerking en consensus centraal stonden.
Ook onderscheidt de Geest van Gestel zich van de Nederlandse Volksbeweging, die een concrete politieke en maatschappelijke organisatie vormde.De Keizer, De gijzelaars van Sint Michielsgestel, pp. 205–214.
Historiografie Historici verschillen van mening over de betekenis van de Geest van Gestel. Sommige onderzoekers beschouwen de ontmoetingen in Sint-Michielsgestel als een belangrijk symbolisch beginpunt van de naoorlogse Nederlandse consensuscultuur.Kennedy, Nieuw Babylon in aanbouw, pp. 35–46.
Andere historici wijzen erop dat de Nederlandse overlegcultuur, het corporatistische denken en de traditie van maatschappelijke samenwerking reeds vóór de Tweede Wereldoorlog bestonden en dat de invloed van Sint-Michielsgestel daarom niet moet worden overschat.Blom, In de ban van goed en fout, pp. 221–234.
Wel bestaat brede overeenstemming dat de ontmoetingen in Sint-Michielsgestel een uitzonderlijke gelegenheid vormden voor overleg tussen een belangrijk deel van de de Nederlandse politieke, bestuurlijke en maatschappelijke elite van de twintigste eeuw.L. de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 5, 's-Gravenhage: Martinus Nijhoff, 1974, pp. 551–560.
Hedendaags gebruik De term Geest van Gestel wordt nog regelmatig gebruikt als metafoor voor de Nederlandse traditie van overleg, consensus en maatschappelijke samenwerking. Daarbij wordt het begrip onder meer in verband gebracht met het functioneren van instellingen als de Sociaal-Economische Raad en de Stichting van de Arbeid, alsmede met het bredere Nederlandse poldermodel.
De term wordt daarnaast incidenteel gebruikt in bestuurlijke, politieke en journalistieke beschouwingen over de Nederlandse consensuscultuur.
Zie ook Kamp Sint-Michielsgestel Doorbraak (politiek) Nederlandse Volksbeweging Poldermodel Consensusdemocratie Corporatisme Sociaal-Economische Raad Stichting van de Arbeid
Literatuur Blom, J.C.H. (2007). In de ban van goed en fout. Geschiedschrijving over de bezettingstijd in Nederland. Amsterdam: Boom. ISBN 978-90-8506-463-3. De Jong, L. (1974). Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog, deel 5. 's-Gravenhage: Martinus Nijhoff. De Keizer, Madelon (1979). De gijzelaars van Sint Michielsgestel. Een eliteberaad in oorlogstijd. Alphen aan den Rijn: A.W. Sijthoff. De Rooy, Piet (2002). Republiek van rivaliteiten. Nederland sinds 1813. Amsterdam: Mets & Schilt. ISBN 90-5330-334-0. Kennedy, James C. (1995). Nieuw Babylon in aanbouw. Nederland in de jaren zestig. Amsterdam: Boom. ISBN 90-5352-173-9. Lijphart, Arend (1968). The Politics of Accommodation. Pluralism and Democracy in the Netherlands. Berkeley: University of California Press.
Noten
Categorie:Sint-Michielsgestel Categorie:Geschiedenis van Noord-Brabant Categorie:Tweede Wereldoorlog in Nederland Categorie:Politieke terminologie Categorie:Bestuurskunde