De burcht van Werkendam stond in de Nederlandse plaats Werkendam, provincie Noord-Brabant. Er zijn geen zichtbare restanten van het kasteel bewaard gebleven, maar het voormalige kasteelterrein is nog wel herkenbaar in de straatnaam De Burcht.
Geschiedenis De oudste vermelding dateert uit 1381: Herberen van Riede werd toen door de Hollandse graaf Willem VI onder andere beleend met tienden, een gerecht, 24 morgen land en 'zijn gezate', ofwel kasteel. Waarschijnlijk was het kasteel al van oudere datum en was het in opdracht van de graaf gebouwd in het tweede kwart van de veertiende eeuw. Het diende in dit grensgebied met Brabant als militair steunpunt, net zoals het kasteel te Geertruidenberg. De burcht lag in een waterrijk gebied. Omgeven door grachten en de waterrijke graslanden van de komgebieden was de burcht goed beschermd. Herberen moest als burggraaf het kasteel bewonen en onderhouden namens de Hollandse graaf.
Belegering In 1401 begonnen de Arkelse Oorlogen en een van de eerste oorlogshandelingen was het belegeren en verwoesten van het kasteel te Werkendam. Waarschijnlijk is het kasteel niet daadwerkelijk verwoest, maar alleen dermate beschadigd dat het als militair steunpunt weinig waarde meer had. Het is onbekend of het kasteel hierna meteen is hersteld, maar een jaar later werd het huis wel weer in de bronnen genoemd. Ook heeft het kasteel de Sint-Elisabethsvloed van 1421 doorstaan.
De familie Van Riede bleef tot 1451 in bezit van het kasteel en de heerlijkheid, waarna het geslacht Van der Duyn ermee werd beleend. In 1484 werd Cornelis van der Duyn de nieuwe heer van Werkendam; tevens verkreeg hij de functie van schout.
Van Eck: restauratie en uitbreiding In 1570 overleed de toenmalige eigenaar van het kasteel, ridder Peter van Chanu (of Van Schauw). Zijn dochter Anna erfde zijn bezittingen. Zij was gehuwd met ridder Laurens van Bronckhorst en liet het kasteel na aan hun dochter Ida. Via Ida's tweede echtgenoot Hendrik van Eck kwam het kasteel terecht in het geslacht Van Eck.
De familie Van Eck stak veel geld in de burcht en het dorp. Zo lieten zij de burcht restaureren en vergroten, terwijl het dorp rond 1616 van bestrating werd voorzien. Dit alles bracht de familie echter in financiële problemen, waardoor ze het schoutambt, het secretarisambt en zelfs de burcht moeten verhuren. Een poging om de heerlijkheid te verkopen, lukte niet.
Johanna van Eck en haar echtgenoot François Mariotti werden op 11 december 1628 met de heerlijkheid en de burcht beleend. Na de dood van Mariotti volgde in 1630 een nieuwe belening, nu aan Johanna van Eck en haar nicht Margritta de Preys. Zij verkochten de heerlijkheid een jaar later aan Willem Snellen. In 1637 volgde Christiaan Snellen zijn vader op. Waarschijnlijk woonde Christiaan zelf in de burcht.
Afbraak De laatste eigenaar was luitenant-generaal Adriaan van Helden junior, die in 1822 overleed. Hij was zelden in Werkendam geweest en heeft de burcht dus nauwelijks bewoond. Op 5 november 1822 werd het kasteel ter afbraak verkocht. Alleen de poort bleef behouden, totdat deze in 1841 door het water instabiel was geworden en uiteindelijk moest worden gesloopt.
De gracht bleef bestaan tot 1935. Hierna is deze gedempt ten behoeve van woningbouw.
Het kasteelterrein is deels overbouwd geraakt. In 2005/2006, 2012 en 2016 vond archeologisch onderzoek plaats.
Beschrijving Er zijn geen zichtbare restanten van het kasteel behouden gebleven. Straatnamen als De Burcht en de Van Heldenstraat herinneren nog wel aan het kasteel. De vorm van het kasteelcomplex is ook enigszins zichtbaar in het huidige straatbeeld. miniatuur|Afbeelding van de burcht (1490-1495)
Afbeeldingen De mogelijk oudste afbeelding dateert uit 1490-1495 waarop de Sint-Elizabethvloed van 1421 staat weergegeven. Bij Werkendam staat een kasteel afgebeeld met twee ronde torens en een topgevel met zadeldak. Een afbeelding van Abraham Rademaker uit 1727-1733 toont een ronde toren met een zaalbouw en een poorttorentje. Ook Andries Schoemaker maakte een dergelijke afbeelding. Tevens is er een 17e- of 18e-eeuwse afbeelding van een onbekende auteur waarop een ronde donjon met een zaalgebouw zichtbaar is, maar waarbij ook een modernere woonvleugel is toegevoegd.
Uit de diverse afbeeldingen komt in ieder geval naar voren dat het hoofdgebouw twee bouwlagen telde en trapgevels, met een traptoren. Tegen dit hoofdgebouw aan stond een grote ronde toren, de donjon, met borstwering en kantelen. Rondom lag een slotgracht. Er was tevens sprake van een voorburcht.
Beschrijving In de nalatenschap van Adriaan van Helden in 1822 bevindt zich een beschrijving van het kasteel. Volgens deze beschrijving waren er onder andere een binnenzaal, een rode en blauwe kamer, bovenkamer, bovenzaal, benedenzaal, zolder, eetzaal en kantoor. miniatuur|Het terrein van de inmiddels verdwenen burcht op de kadastrale kaart van 1832
Onderzoek Het archeologisch onderzoek in de 21e eeuw bracht grachten en muurresten aan het licht. Deze muurresten dateerden uit eind 14e eeuw en waren meerdere malen hersteld, terwijl er in de 17e een verbouwing moet hebben plaatsgevonden. Dit zou kunnen wijzen op de verbouwingen door de familie Van Eck.
Rondom het kasteel lag een gracht, terwijl er tussen deze gracht en de Oude Haven van Werkendam nog een verbindingsgracht was aangelegd. Tevens was er een derde gracht die een rol speelde bij zowel de verdediging van het kasteel als de ontwatering van het gebied.
Het kasteel was gebouwd op een oeverwal van de Merwede.
Categorie:Kasteel in Noord-Brabant Categorie:Verdwenen kasteel in Nederland Categorie:Bouwwerk in Altena (Nederland)