De Slag bij Essen (in de volksmond ook bekend als de Slag op het Heuvelplein) was een kortstondig maar hevig militair grensconflict dat zich afspeelde op 21 november 1830 in de Antwerpse grensgemeente Essen. De confrontatie was een direct gevolg van de Belgische Revolutie en de daaropvolgende grensspanningen tussen het jonge Belgische bewind en het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.
Achtergrond Na de Belgische onafhankelijkheidsverklaring in het najaar van 1830 veranderde de geografische status van Essen ingrijpend. Het rustige landbouwdorp in de Noorderkempen werd plotseling een strategische grenspost pal tegenover de Nederlandse grens.
Op de ochtend van 14 november 1830 trokken vier compagnies van de Belgische vrijwilligers — in totaal zo'n 212 manschappen — het dorp Essen binnen. Deze troepen bestonden hoofdzakelijk uit Franstalige stedelingen (Walen). Dezelfde middag werd de Belgische driekleur aan de grens gehesen. De aanwezigheid van dit revolutionaire garnizoen leidde onmiddellijk tot frictie met het regeringsleger, dat net over de grens in Roosendaal gestationeerd was.
Verloop van het conflict
De Belgische provocatie (20 november) Op zaterdag 20 november 1830 escaleerde de situatie toen een groep opstandige en onbezonnen Belgische vrijwilligers de grens overstak richting Roosendaal. Tijdens dit incident verwondden de vrijwilligers een officier, namen zij een wachtmeester gevangen en maakten ze enkele feestkanonnetjes buit. Hoewel hun eigen kolonel deze roekeloze actie scherp afkeurde, was de toon gezet en zinde het Nederlandse leger op wraak.
De tegenaanval (21 november) Als directe vergelding openden de Nederlandse strijdkrachten op de vroege ochtend van zondag 21 november 1830 een grootschalig tegenoffensief. Een legermacht van naar schatting 4.000 regeringssoldaten overschreed de grens en viel Essen binnen, op het moment dat de lokale bevolking zich klaarmaakte voor de hoogmis.
Door de enorme numerieke overmacht werd het kleine opstandige garnizoen al snel teruggedrongen tot de dorpskern. Op en rond het centrale Heuvelplein braken hevige vuurgevechten uit. Na het breken van het Belgische verzet gingen de regeringstroepen over tot een systematische doorzoeking en plundering van de huizen in het dorp. Bij de strijd sneuvelden vijf Belgische vrijwilligers.
Monument en nagedachtenis Ter herinnering aan de vijf gesneuvelde Belgische vrijwilligers werd op het Heuvelplein een herdenkingsmonument opgericht, lokaal bekend als "De Pomp". Het monument werd tussen 1836 en 1844 gerealiseerd naar een neogotisch ontwerp van provinciaal architect Ferdinand Berckmans en gegoten door ijzergieter M. Van de Leemput.
Het zeven meter hoge, gietijzeren bouwwerk verving de oorspronkelijke middeleeuwse dorpsput en deed destijds tevens dienst als functionele drinkwatervoorziening en brandweerpomp. Later werden op het monument ook de namen van de Essense gesneuvelden uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog toegevoegd. Het is tegenwoordig een beschermd onroerend erfgoedobject in Vlaanderen.
Zie ook Belgische Revolutie Tiendaagse Veldtocht (1831)
Categorie:Essen (België) Categorie:Belgische Revolutie Categorie:1830 Essen Essen