thumb|De Putkop op Open Streetmap De Putkop is een historische buurtschap en voormalige grenslocatie in de Nederlandse provincie Utrecht, gelegen ten noorden van Harmelen. Het gebied is historisch bekend om een middeleeuws blokhuis uit 1296 en als de exacte locatie van de Treinramp bij Harmelen in 1962, de dodelijkste treinramp uit de Nederlandse geschiedenis. Tegenwoordig bestaat De Putkop niet meer als formele woonkern, maar de naam leeft voort in een straatnaam en het industrieterrein van Harmelen.Website WoerdenKadastrale kaart Etymologie De naam Putkop is afgeleid uit het Middelnederlands. Het woord put betekent “kuil” of “laagte”, terwijl cupe of cope verwijst naar gemeenschappelijk land.Kastelen in Utrecht De naam duidt vermoedelijk op een laaggelegen plek aan de grens van ontginningsgebieden.
Geschiedenis De Putkop lag ten noorden van de Oude Rijn, nabij de huidige spoorlijn Woerden–Utrecht. De locatie bevond zich op de historische grens tussen het graafschap Holland (ambacht Woerden) en het Sticht Utrecht. Het gebied maakte deel uit van een ontginningslandschap dat zich in de late middeleeuwen ontwikkelde. De naam verwijst naar een middeleeuwse plek waar een blokhuis stond en waar in de 15e eeuw officiële bijeenkomsten (*dagvaarten*) plaatsvonden tussen vertegenwoordigers van Holland en het Sticht Utrecht.
De Putkop is een voorbeeld van een middeleeuwse grensplaats die een rol speelde in regionale rechtspraak, militaire strategie en bestuurlijke organisatie. De locatie illustreert de historische verhouding tussen Holland en het Sticht en de ontwikkeling van het ontginningslandschap in het Groene Hart. Middeleeuwen De Putkop wordt voor het eerst vermeld in de vroege 15e eeuw als een soort kleine versterkte post of verdedigingswerk. Hij wordt genoemd in de rijmkroniek van Melis Stoke, een middeleeuwse geschiedschrijver. Volgens die kroniek is deze versterking gebouwd vlak na de moord op graaf Floris V in 1296. Het doel was om het graafschap Holland te beschermen tegen mogelijke aanvallen of druk vanuit het gebied van Utrecht. De versterking kreeg een rol als grensfort in de gespannen machtsverhoudingen tussen Holland en Utrecht na de dood van Floris V. Op de locatie stond een blokhuis dat diende als grenspost.Kastelen in Nederland Tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten (1420–1422) werd het blokhuis gebruikt door Utrechters om invallen te doen in het land van Woerden. Rond 1481 hebben de inwoners van Woerden de oude versterking bij de Putkop opnieuw opgebouwd, precies binnen de grachten die toen nog aanwezig waren. De herbouw vond plaats op een locatie met een bestaande militaire functie uit eerdere eeuwen.
Later, rond 1575–1576, wordt de Putkop niet meer beschreven als een versterking maar als een schans: een aarden verdedigingswerk, typisch voor de periode van de Tachtigjarige Oorlog. Na de omvorming tot schans werd ergens in de 16e of 17e eeuw, de omringende gracht gedempt. Daardoor verloor de locatie haar functie functie als verdedigingspost en werd het terrein meer onderdeel van het gewone landschap.
Vanaf 1429 fungeerde De Putkop als vergaderplaats voor zogenoemde dagvaarten, bijeenkomsten tussen vertegenwoordigers van Holland en Utrecht om grensgeschillen te beslechten. De locatie wordt genoemd in verschillende middeleeuwse registers en correspondentie, waaronder documenten waarin hertog Filips de Goede naar de Putkop verwijst.
Na de 15e eeuw verloor De Putkop zijn bestuurlijke functie. De naam bleef bestaan als veldnaam en later als aanduiding van een kleine buurtschap. In de 19e en 20e eeuw werd het gebied voornamelijk agrarisch gebruikt.
Waterbeheer Door het inklinken van de veenbodem kon het water vanaf de veertiende eeuw niet meer vanzelf uit de sloten naar de Oude Rijn stromen. Het lager geworden polderland moest daarom actief worden bemalen. Dat gebeurde met een windwatermolen, waarvan de oudste bekende vermelding uit 1503 stamt. Deze molen werd in 1673 door het Franse leger verwoest en een jaar later vervangen door een nieuw exemplaar. Het gemaal loosde het polderwater via een molenvliet op de Oude Rijn, ter hoogte van de Putkop. Opvallend is dat de molen niet binnen het eigen waterschap stond, maar in het aangrenzende waterschap Klein‑Houtdijk.RHC Rijnstreek en Lopikerwaaard
Categorie:Geografie van Woerden Categorie:Buurtschap in Utrecht