Panorama Mesdag is een cilindervormig panoramaschilderij van 14,70 meter hoog en een omtrek van 114,35 meter in het Nederlandse Museum Panorama Mesdag in Den Haag. Het schilderij, een van de oudste nog bestaande panorama's ter wereld, is een vergezicht van 360 graden vanaf de top van de Seinpostduin op het dorp Scheveningen, de belendende duinen, het strand en de Noordzee.

Het is in 1881 geschilderd door Hendrik Willem Mesdag, een beroemde kunstschilder uit de Haagse School. Hij was gespecialiseerd in het schilderen van zeegezichten. Zijn vrouw Sientje Mesdag-van Houten en de Nederlandse kunstschilders Théophile de Bock, George Hendrik Breitner en Bernard Blommers hebben ook een bijdrage geleverd, evenals de Belgische architectuur-kunstschilder Adrien Nijberck en anderen.

Context Het panoramaschilderij van Mesdag stamt uit een periode waarin vele van dit soort schilderijen in Europa in het openbaar tentoongesteld werden. Dit was een vorm van volksvermaak in de negentiende eeuw. Het was een van de beperkte mogelijkheden om een realistische blik te krijgen op een situatie op een andere plaats of in een andere tijd.

De exploitatie van een tijdelijk panorama in Amsterdam, De slag bij Algiers, in 1826 bleek een lucratieve onderneming te zijn geweest. In Amsterdam werd in 1880 het Panoramagebouw geopend aan de Plantage Middenlaan met het werk Het Beleg van Haarlem van Pierre Tétar van Elven, die bij het schilderen bijgestaan werd door zijn vader Jan Baptist Tétar van Elven. In dezelfde periode kwam ook naar voren dat een deel van het publiek reeds bekend was met panorama's; het nieuwe was er af. Tien jaar na de opening kwam het Amsterdamse panoramagebouw in financiële moeilijkheden. In 1881 opende op 31 juli aan het Haagse Bezuidenhout het Panorama Bezuidenhout met het schilderij De Slag bij de Piramiden. Het was eerder zes maanden te zien geweest in Parijs.

Grootte en ophanging Het doek is 14,70 meter hoog en de omtrek is 114,35 meter.Eekelen, Yvonne van (et al.) (1996) Magisch Panorama. Panorama Mesdag, een belevenis in ruimte en tijd, p. 152 De totale oppervlakte van het doek bedraagt 1680 m2 en het weegt vierduizend kilo. Door de wisseling van de seizoenen kan het doek krimpen of uitrekken. Het doek hangt niet loodrecht naar beneden, maar is bolvormig. Het is niet ingelijst en een vernislaag ontbreekt.

Ontstaan miniatuur|De cilinder met de oorspronkelijke schets Boven op het Seinpostduin, toentertijd het hoogste duin van Scheveningen, werd het uitzicht van de omgeving op een glazen cilinder getekend. Door er papier omheen te leggen, kon een platte weergave worden gemaakt.

De glazen cilinder die destijds gebruikt is om het panorama te schilderen, staat nog steeds in het midden van de zaal waarin het schilderij in het Museum Panorama Mesdag tentoongesteld wordt.

Nadat alle voorbereidingen voltooid waren, kostte het Mesdag en zijn assistenten nog vier maanden om het kunstwerk te schilderen. Théophile de Bock richtte zich vooral op de lucht en de duinen, Breitner schilderde de cavalerie die op het strand aan het oefenen is en Blommers was verantwoordelijk voor de moeder met haar zoontje die achter de afscheiding toekijken. Sientje van Houten schilderde samen met Breitner het dorp Scheveningen. Mesdag zelf hield zich bezig met de boten en de zee. De Belgische architectuur-schilder Adrien Nijberck was Mesdags vijfde assistent. Het is niet bekend wat hij geschilderd heeft, maar hij was de enige van het stel die expertise bezat op het gebied van perspectief bij dit soort grote schilderijen.Zoetmulder, Paul A. (1981) Het panorama fenomeen. Panorama Mesdag 1881-1981, p. 106-107

Op het panorama heeft Mesdag zijn vrouw Sientje geschilderd in plaats van een handtekening door haar laten plaatsen, hetgeen gebruikelijk is op panoramaschilderijen. Ze zit op het strand onder een witte parasol voor haar schildersezel tussen de bomschuiten.

Het schilderij is niet afgewerkt met een vernislaag.Mirthe Heijink, ‘Panorama Mesdag’ wordt schoongemaakt: ‘De eerste weken was ik behoorlijk zeeziek’, de Volkskrant, 8 juli 2024

Eigendom Mesdag maakte het schilderij in opdracht van de Belgische Société Anonyme du Panorama Maritime de la Haye, een commerciële onderneming van industriëlen en andere zakenlieden, die het tentoonstelde in een speciaal daarvoor gebouwd museum, het Museum Panorama Mesdag. Het was niet de bedoeling om altijd hetzelfde panorama-schilderij te exposeren. Als de belangstelling zou afnemen, was het plan om het door een ander te vervangen. De inkomsten vielen echter sowieso tegen en het bedrijf werd in 1885 geliquideerd.

Mesdag kocht een jaar later via een omweg het museumgebouw met schilderij. Hij liet het panorama-schilderij van 27 maart 1887 tot midden 1888 tentoonstellen aan de Theresiënstrasse in München. Van maart 1889 tot februari 1891 hing Panorama Mesdag in Amsterdam waar het verhuurd werd aan de Amsterdamsche Panorama Maatschappij.Zoetmulder, Paul A. (1981) Het panorama fenomeen. Panorama Mesdag 1881-1981, p. 109-110

Mesdag en zijn vrouw hadden geen kinderen meer sinds hun enige zoon Klaas in 1871 was overleden. Nog voor zijn eigen overlijden schonk Mesdag het schilderij aan zijn 33 neven en nichten in de vorm van een NV. Tot in september 2025 bleef het eigendom van nazaten van de oorspronkelijke aandeelhouders, nu als cultuurhistorische familie-bv. De aandeelhouders hebben de collectie op grond van de Erfgoedwet onbezwaard, om niet en zonder belastende voorwaarden geschonken aan de Staat der Nederlanden. In september 2025 heeft de Staat de schenking aanvaard. Per 1 januari 2026 werd het museum met zijn collectie een rijksgesubsidieerde instelling en daarmee een rijksmuseum.Panorama Mesdag, 19 september 2025, open-overheid.nl

Panorama-afbeelding

Varia De Nederlandse kunstschilder Vincent van Gogh citeerde bij zijn eerste bezoek aan Panorama Mesdag wat iemand ooit zei over een schilderij van Rembrandt: "Het enige gebrek van dit schilderij is dat het geen gebreken kent".Zoetmulder, Paul A. (1981) Het panorama fenomeen. Panorama Mesdag 1881-1981, p. 108 In 2008 werd het dertiende venster van de watercanon van Nederland aan het Panorama Mesdag gewijd.

Zie ook De Mesdag Collectie

Bronvermeldingen

Categorie:Werk van Hendrik Willem Mesdag Mesdag, Panorama Categorie:Landschapschilderij Categorie:Schilderij in Den Haag