Francina Alida Kracht-Van Dok (Odoorn, 9 juni 1913 - Hengelo, 24 maart 2002), roepnaam Lien, was een Nederlandse verzetsstrijdster die tijdens de Tweede Wereldoorlog samen met haar man Cornelis Kracht tientallen Joodse kinderen hielp onderduiken in West-Friesland.
Afkomst Lien van Dok was de dochter van Roelof van Dok (1890–1961) en Wultje de Wit (1894–1946), en kleindochter van Jan van Dok — oprichter van de Nederlandsche Bond van Landarbeiders, eerste landelijk secretaris van die bond, raadslid en wethouder van Odoorn, en voorman van de sociaaldemocratische arbeidersbeweging in Drenthe. Haar oom was Willem van Dok, wethouder en locoburgemeester van Beverwijk, die in april 1944 aan een Silbertanne-executie ontsnapte en later bekendheid verwierf als naïef kunstschilder. Lien groeide op in Odoornerveen in een milieu waar politiek bewustzijn, geheelonthouding en sociale strijd de dagelijkse realiteit waren.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelden zij samen met haar man Cornelis Kracht een belangrijke rol in het verzet. Samen met Wouter van Zeytveld en Tineke Haak van de Amsterdamse Studentengroep hielpen zij tientallen Joodse kinderen onderduiken in West-Friesland.Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak: geschiedenis van de georganiseerde hulp aan Joodse kinderen in Nederland, 1942–1945, proefschrift Rijksuniversiteit Groningen, Kampen: Kok, 1996; Yad Vashem, dossier Amsterdamse Studentengroep.
Huwelijk en gezin In 1934 trouwde zij in Wijdenes met Cornelis Kracht (1911–1985), ontwerper van centrale-verwarmingssystemen en smid en fietsenmaker aan de Lekerweg. Zijn officiële voornaam was Cornelis; in verschillende bronnen wordt hij aangeduid als Cees, Kees of Cor. In dit artikel wordt de schrijfwijze Cees aangehouden, zoals ook gehanteerd door Bert Jan Flim in Omdat hun hart sprak en door Yad Vashem. De aankondiging van hun huwelijk verscheen in De Fakkel, het orgaan van de Onafhankelijke Socialistische Partij, als een proclamatie over het "eenheidsfront tussen Lien van Dok en Kees Kracht". In de vroege socialistische beweging was het gebruikelijk om een burgerlijk huwelijk ideologisch te bezegelen met een dergelijke proclamatie in een socialistisch blad, als protest tegen de inmenging van kerk en staat in de persoonlijke levenssfeer.De Fakkel, 16 februari 1934; E.E. Gans, De kleine verschillen die het leven uitmaken. Een historische studie naar joodse sociaal-democraten en socialistisch-zionisten in Nederland, proefschrift Universiteit van Amsterdam, Uitgeverij Vassallucci, 1999. Zij kregen drie kinderen: Ineke (1936–2025), Gerda (1938) en Frans Johan (1948–2014).
Antimilitarisme en geheelonthouding Cees was overtuigd antimilitarist en geheelonthouder. Op 16 februari 1931 weigerde hij in militaire dienst te treden. De Vrije berichtte op 7 maart 1931: "Deze dienstweigeraars zijn Thijs Vlam uit Hoogkarspel en Cor Kracht en Thijs Toereppel uit Venhuizen."De Vrije, 7 maart 1931, via Delpher. Hij werd overgebracht naar de strafgevangenis van Scheveningen, waar hij tien maanden zat. Zijn naam staat op de lijst van dienstweigeraars 1894–1940 van humanitarisme.nl, een website die de geschiedenis van het humanitarisme in Nederland documenteert.Humanitarisme.nl, lijst van dienstweigeraars in Nederland 1894–1940. Bij zijn vrijlating in december 1931 organiseerde de antimilitaristische beweging een tournee langs West-Friese afdelingen, met Wijdenes als een van de stops.De Vrije, 21 november 1931 en 9 december 1931, via Delpher.
In hetzelfde milieu bewoog zich de Vlissingse dichter en schrijver Geert van Oorschot, die in 1929 eveneens was veroordeeld tot tien maanden gevangenisstraf wegens dienstweigering. Volgens de rapporten van de Centrale Inlichtingendienst — een van de voorlopers van de huidige Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst — werd hij gekarakteriseerd als "Dichter en schrijver. Anarchist. Antimilitarist. Spreker. Dienstweigeraar."Rapporten Centrale Inlichtingendienst 1919–1940, inghist.nl. Begin jaren dertig leidde Van Oorschot bovendien de brochurehandel van de Jeugdbond voor Onthouding — dezelfde organisatie waarvan Cees Kracht contactpersoon en penningmeester was in West-Friesland.Koninklijke Bibliotheek, Nieuwe Gids-archief, sign. 69F37. De Nieuwe Hoornsche Courant van 22 oktober 1931 kondigde aan dat hij zou spreken bij een vredesbijeenkomst in lokaal Leegwater te Wijdenes.Nieuwe Hoornsche Courant, 22 oktober 1931, via Delpher. Van Oorschot groeide later uit tot een van de meest invloedrijke literaire uitgevers van Nederland.
Cees was actief contactpersoon en penningmeester van de Jeugdvereniging voor Onthouding en de Nederlandse Vereniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende Dranken. Zijn naam en adres — Kees Kracht, Lekerweg, Wijdenes, gironummer 232596 — stonden regelmatig gedrukt in de Nieuwe Hoornsche Courant.Nieuwe Hoornsche Courant, 30 juni 1934 en 9 oktober 1934, via Delpher. Lien was eveneens actief in de JVO in Wijdenes. Haar betrokkenheid bij de geheelonthoudingsbeweging hield ook na de oorlog aan: het Hengeloos Dagblad van 27 oktober 1952 toont haar als bestuurslid van de afdeling Hengelo van de Nederlandse Vereniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende Dranken.Hengeloos Dagblad, 27 oktober 1952, familiearchief.
De Tweede Wereldoorlog Wijdenes was in de bezettingsjaren een dorp waar het verzet op meerdere fronten actief was. Burgemeester Cornelis Mol, geen NSB-lid, koos voor de strategie van meeveren om erger te voorkomen en saboteerde achter de schermen Duitse bevelen waar mogelijk.Zie Cornelis Mol op de Nederlandstalige Wikipedia.
Eind 1942 legde de psychiater Coenraad van Emde Boas een verbinding tussen Wouter van Zeytveld en Tineke Haak van de Amsterdamse Studentengroep en het echtpaar Kracht. Bert Jan Flim beschrijft hen in Omdat hun hart sprak als mensen die "uit een vuurrrood nest" kwamen, wonend in een klein arbeidershuisje aan de Lekerweg met hun twee dochters. Cees had tien maanden cel gehad wegens dienstweigering.Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak, 1996, p. 82.
Zij bouwden een regionaal netwerk op, samen met Jan Ruiter — die vanuit zijn werk in de textielbranche veel contacten had met Joodse families in Twente en actief adressen zocht voor ondergedoken kinderen — en zijn vrouw Gré Visser uit Hoorn. In het grote huis van de Ruiters aan het Groote Oost in Hoorn zaten soms wel veertien Joden op zolder ondergedoken. Ook aan Piet en Annie de Vries in Andijk werd gevraagd een joods kind op te nemen; zij kregen waarschijnlijk begin 1943 de zorg voor Walter van Emde Boas, een zoontje van psychiater Coenraad van Emde Boas, geboren op 10 augustus 1942 te Amsterdam.Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak, 1996, p. 82; joodsamsterdam.nl/stadionweg. De familie Sandstra uit Enkhuizen nam het Joodse kind Ineke onder haar hoede.
Het bekendste ondergedoken kind bij Cees en Lien thuis was Abraham Harry de Groot (1938–2025), in het dorp bekend als Bob of Bobbie Kracht. Hij was een vierjarig joods jongetje dat door Wouter van Zeytveld en Tineke Haak in de winter van 1942/1943 op een slee werd gebracht, met een paar koffers erop — aldus Lien Kracht zelf. Bob woonde als Bobbie Kracht in het dorp en ging naar school met de dochters Ineke en Gerda. De NSB-onderwijzer vond het gezin zo onverdacht dat hij geen argwaan kreeg toen Bobbie op school werd geplaatst. Tot de hongerwinter is de jongen gewoon naar school gegaan.Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak, 1996, pp. 82–83.
Om niet op te vallen deed Lien altijd een kwartje in de collectebus van de Winterhulp. Toen de radio op 13 mei 1943 moest worden ingeleverd, deden ze dat ook. Liens redenering: "Laten we het maar doen, want dan kunnen we altijd bij de deur een briefje tonen, dat we dan geen risico lopen van een huiszoeking. Omdat we natuurlijk dat kind hadden."Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak, 1996, p. 197.
Het huis aan de Lekerweg beschikte over een schuilplaats die "het hol" werd genoemd, groot genoeg voor twee personen. Lien bewaarde hierin achter een plank — een schuilplaats in een schuilplaats — de bonkaarten die zij ontving van Jan Ruiter. Na verloop van tijd was Lien zelf vergeten waar zij de bonnen had verstopt. Na de oorlog, toen Cees en Lien het huis verlieten, vond zij ze terug.
In Wijdenes gold de regel dat men niet aan meerdere vormen van verzet tegelijk mocht doen. Cees en Lien pasten die regel consequent toe.
Eind april 1943 had de ASG een zodanig groot aantal kinderen ondergebracht dat er een administratie nodig was. Er werden drie lijsten opgesteld die ieder apart werden bewaard: één met de namen van de ondergedoken Joodse kinderen, één met de straatnamen en huisnummers, en één met de gemeentes waar zij waren ondergedoken. Een code diende als sleutel. Piet Meerburg, Wouter van Zeytveld en Iet van Dijk bewaarden ieder hun deel van de lijst.Bert Jan Flim, Onder de klok, 1997, p. 135.
Yad Vashem vermeldt het echtpaar Kracht-van Dok bij naam in het dossier over de Amsterdamse Studentengroep: "Cees and Lien Kracht of Wijdenes. This family and their network of friends also rescued dozens of Jewish children."Yad Vashem, dossier Amsterdamse Studentengroep, yadvashem.org. Francina Alida Kracht staat op de Lijst van Vrouwen in Verzet van het Noord-Hollands Archief, met als gedocumenteerde rollen: "Onderduikers hebben en Smokkelen Joodse Kinderen."Noord-Hollands Archief, Lijst van Vrouwen in Verzet, via Netwerk Oorlogsbronnen.
In april 1946 plantten Coen van Emde Boas en zijn vrouw Magda Starkenstein — dochter van de farmacoloog Emil Starkenstein — een boom in het Joop Westerweel Woud in Palestina ter ere van het echtpaar Kracht, als blijk van erkentelijkheid voor de hulp tijdens de bezetting. Het diploma van het Joods Nationaal Fonds bevindt zich in het familiearchief.Diploma Joods Nationaal Fonds, Amsterdam, april 1946, familiearchief.
Literatuur Bert Jan Flim, Omdat hun hart sprak: geschiedenis van de georganiseerde hulp aan Joodse kinderen in Nederland, 1942–1945, proefschrift Rijksuniversiteit Groningen, Kampen: Kok, 1996, ISBN 90-242-6026-4 Bert Jan Flim, Onder de klok, Kampen: Kok, 1997
Externe links Francina Alida Kracht op Netwerk Oorlogsbronnen Amsterdamse Studentengroep op Yad Vashem Lijst van dienstweigeraars 1894–1940
Categorie:Nederlands verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog Categorie:Nederlands activist