Hendrik Smeeks (ca. 1645 – begraven Zwolle, 20 maart 1721) was een Nederlands chirurgijn en schrijver. Hij is bekend als auteur van de utopische roman Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes (1708), een van de vroegste Nederlandstalige imaginaire reisverhalen. Het werk is vooral bekend vanwege de beschrijving van een schipbreukeling op een onbekend eiland en wordt beschouwd als een belangrijke voorloper van het robinsonadegenre.
Leven Over het leven van Hendrik Smeeks zijn slechts weinig gegevens met zekerheid bekend. In oudere biografische bronnen, zoals K. ter Laan in het Letterkundig woordenboek voor Noord en Zuid, komen verhalen voor over een avontuurlijke zeereis van Smeeks, maar deze gegevens zijn niet historisch bevestigd. P.J. Buijnsters wijst erop dat veel vroegere beschrijvingen van Smeeks' leven berusten op speculaties en persoonsverwisselingen.
Uit de voorrede van Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes blijkt dat Smeeks zich presenteerde als chirurgijn te Zwolle. Archiefonderzoek heeft aangetoond dat hij in 1680 op de Grote Markt in Zwolle woonde.Lidmatenregister Zwolle 1680, Collectie Overijssel. Op 19 juni van dat jaar gaat hij in Zwolle in ondertrouw met Sara Moerkercke; het huwelijk werd gesloten op 13 juli. Het echtpaar kreeg vijf kinderen: Susanna (jong overleden), Susanna, Juydit (jong overleden), Judith en Berent. Zijn zoon werd later eveneens meester-chirurgijn in Zwolle.
Uit verschillende passages in Krinke Kesmes is afgeleid dat Smeeks mogelijk ervaring had als scheepschirurgijn. Het Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek vermeldt dat hij vanaf 1674 als scheepsheelmeester zou hebben gediend, maar hiervoor ontbreken directe archivalische bewijzen. P.J. Buijnsters acht een dergelijke loopbaan mogelijk, maar benadrukt dat geen monsterrol of ander document deze hypothese bevestigt.
Na de verschijning van Krinke Kesmes kwam Smeeks in conflict met de Zwolse gereformeerde kerkenraad. Verschillende passages in het boek werden als strijdig met de gereformeerde leer beschouwd, waarna hij in 1709 onder kerkelijke censuur werd geplaatst. Deze maatregel bleef van kracht tot 1717.
Smeeks overleed in 1721 in Zwolle en werd aldaar op 20 maart van dat jaar begraven in de Michaëlskerk.
Werk In 1708 verscheen bij uitgever Nicolaas ten Hoorn in Amsterdam zijn enige bekende werk, Beschryvinge van het magtig Koningryk Krinke Kesmes. De roman beschrijft een fictief koninkrijk en combineert een imaginaire reis met een utopische samenleving. De titelnaam Kesmes is een anagram van de achternaam van de auteur. Krinke is een anagram van Enrikk.
Het werk kreeg vooral later bekendheid door de vergelijking met Robinson Crusoe (1719) van Daniel Defoe. De episode over de Hollandse scheepsjongen El-Ho, die na een schipbreuk jarenlang zelfstandig overleeft, wordt beschouwd als een vroege Nederlandse bijdrage aan het robinsonadegenre. Of Defoe het werk van Smeeks kende, is onderwerp geweest van literair onderzoek, maar directe bewijzen voor beïnvloeding ontbreken.
Voor zijn beschrijving van het Zuidland maakte Smeeks gebruik van de geografische kennis die rond 1700 beschikbaar was. Volgens P.J. Buijnsters baseerde hij zich onder meer op verslagen van Nederlandse ontdekkingsreizen, in het bijzonder op de expeditie van Willem de Vlamingh naar de westkust van Australië in 1696. Het journaal van het schip De Nijptang, dat als bijlage werd opgenomen in de Nederlandse uitgave van Historie der Sevarambes (Amsterdam, 1701), wordt beschouwd als een belangrijke bron voor de Australische passages in Krinke Kesmes.
Het werk werd herdrukt in 1721 en 1776. In 1721 verscheen tevens een Duitse bewerking.
Categorie:Nederlands schrijver Categorie:Nederlands medicus Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 18e eeuw