Christiaan Julius Lodewijk Portman (Amsterdam, 20 oktober 1799 – Beverwijk, 18 oktober 1868) was een Nederlands kunstschilder, tekenaar, lithograaf, kunsthandelaar en fotograaf. Hij behoorde tot de oprichters van de kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae, waarvan hij de eerste secretaris was. Daarnaast geldt hij als de eerste Nederlander van wie met zekerheid bekend is dat hij fotografeerde.
Leven en werk
Portman werd geboren als oudste zoon van de graveur en kunsthandelaar Lodewijk Gottlieb Portman en Anthonette Catharine Prediger. Tussen 1812 en 1817 woonde het gezin in het Duitse Darmstadt, waar zijn vader zich als kunsthandelaar had gevestigd. Hier kreeg Portman zijn eerste tekenonderricht. Na terugkeer in Amsterdam vervolgde hij zijn opleiding bij Cornelis Kruseman, waarna hij tevens lessen en raadgevingen ontving van Jan Willem Pieneman.
In 1823 verbleef Portman gedurende zes maanden in Parijs, waar hij studeerde bij de Franse historieschilder Guillaume Guillon-Lethière, voormalig hoogleraar aan de Académie de France in Rome. Deze buitenlandse opleiding sloot aan bij meerdere studiereizen die hij in de jaren twintig ondernam naar België, Duitsland, Frankrijk en Engeland.
Vanaf 1820 nam Portman vrijwel jaarlijks deel aan de vierjaarlijkse Tentoonstelling van Levende Meesters, destijds de belangrijkste tentoonstellingen voor Nederlandse kunstenaars. Zijn inzendingen bestonden voornamelijk uit historiestukken, portretten en genrestukken. Hoewel zijn vroege werk gunstig werd ontvangen, ontwikkelde hij zich niet tot een van de leidende schilders van de Nederlandse romantiek.
In 1825 behaalde hij de groote prijs van de Koninklijke Akademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam met een schilderij waarop Adam en Eva bij het lijk van Abel was afgebeeld. De onderscheiding bracht tevens het lidmaatschap van de academie met zich mee.
Naast zijn werkzaamheden als schilder zette Portman samen met zijn jongere broer Lodewijk Anton Portman de kunsthandel voort die hun vader in 1817 had opgericht. Vanuit verschillende vestigingen in Amsterdam handelden de broers in schilder- en tekenmaterialen en exploiteerden zij tevens een steendrukkerij. Deze combinatie van kunstenaarschap en ondernemerschap was in de eerste helft van de negentiende eeuw niet ongebruikelijk en vormde een belangrijke bron van inkomsten.
In 1826 trouwde Portman met Anne Marie Susanne Leclerc, met wie hij zeven kinderen kreeg. Na haar overlijden in 1844 hertrouwde hij een jaar later met Engeltje Kool.
Kunstschilder
Portman werkte voornamelijk als historieschilder en portretschilder. Zijn oeuvre weerspiegelt de romantische schilderkunst van de eerste helft van de negentiende eeuw, waarin historische gebeurtenissen, vaderlandse geschiedenis en literaire onderwerpen een belangrijke plaats innamen. Daarnaast vervaardigde hij portretten en religieuze voorstellingen.
Zijn bekendste schilderij is The Death of Willem Barents, 20 June 1597 uit 1836, waarop de dood van ontdekkingsreiziger Willem Barentsz tijdens de overwintering op Nova Zembla is verbeeld. Het schilderij bevindt zich tegenwoordig in de collectie van het National Maritime Museum in Greenwich. Ook zijn verschillende werken opgenomen in de collecties van het Rijksmuseum en het Amsterdam Museum.
Hoewel Portman tijdens zijn leven regelmatig exposeerde, nam zijn artistieke reputatie na 1840 geleidelijk af. Kunsthistorici beschouwen hem tegenwoordig vooral als een representant van de Nederlandse romantiek en als een voorbeeld van de veelzijdige kunstenaarspraktijk uit de eerste helft van de negentiende eeuw, waarin schilderkunst, grafiek, kunsthandel en technische innovaties vaak hand in hand gingen.
thumb|350px|The Death of Willem Barents, 20 June 1597 (1836), collectie National Maritime Museum, Greenwich.
Arti et Amicitiae
In 1839 behoorde Portman tot de oprichters van de Amsterdamse kunstenaarsvereniging Arti et Amicitiae. Bij de oprichting werd hij benoemd tot eerste secretaris, een functie die hij van 1840 tot 1842 vervulde.
Als secretaris was Portman nauw betrokken bij de organisatorische opbouw van de jonge vereniging, die kunstenaars uit verschillende disciplines samenbracht en een belangrijke rol ging spelen in het Nederlandse kunstleven. In dezelfde periode trad hij eveneens op als secretaris van de Amsterdamse commissie die zich inzette voor de oprichting van een standbeeld voor Rembrandt van Rijn, een initiatief dat uiteindelijk leidde tot het Rembrandtmonument op de Botermarkt, het latere Rembrandtplein.
Pionier van de fotografie
Portman is tegenwoordig vooral bekend als pionier van de Nederlandse fotografie. Kort nadat Louis Daguerre op 19 augustus 1839 zijn daguerreotype procédé openbaar had gemaakt, reisde Portman naar Parijs, waar hij een daguerreotypie-uitrusting aanschafte. In september en oktober van dat jaar vervaardigde hij verschillende opnamen in Amsterdam en Den Haag en exposeerde hij ten minste drie daguerreotypieën tijdens de Tentoonstelling van Kunstwerken van Levende Meesters in Den Haag.
Daarmee was Portman, voor zover bekend, de eerste Nederlander die de nieuwe fotografische techniek in de praktijk toepaste. In advertenties in onder meer het Algemeen Handelsblad maakte hij bekend dat zijn proeven dagelijks in zijn woning aan het Singel in Amsterdam konden worden bezichtigd. Tevens bood hij als eerste in Nederland daguerreotypie-apparatuur en toebehoren te koop aan.
Zijn tentoongestelde daguerreotypieën toonden onder meer het Binnenhof, het Trippenhuis, Felix Meritis en stadsgezichten van Amsterdam en Parijs. Tijdgenoten prezen met name zijn opname van het Binnenhof, die volgens de Algemeene Konst- en Letterbode kon wedijveren met de oorspronkelijke voorbeelden van Daguerre zelf.
Portman correspondeerde in december 1839 met de Bredase docent Johannes Jacobus Franciscus Wap over de aanschaf van daguerreotypie-apparatuur en de toepassing van de nieuwe techniek. Uit deze brief blijkt dat hij originele camera's van de Parijse instrumentmaker Alphonse Giroux importeerde, die door Daguerre persoonlijk werden gewaarmerkt. Daarnaast verstrekte hij technische informatie aan belangstellenden en leverde hij materialen voor het vervaardigen van daguerreotypieën.
Hoewel Portman waarschijnlijk slechts enkele jaren actief fotografeerde, speelde hij een belangrijke rol bij de introductie van de fotografie in Nederland. Geen van zijn daguerreotypieën is bewaard gebleven. De historische betekenis van zijn pionierswerk berust daarom op eigentijdse krantenberichten, advertenties, correspondentie en latere kunsthistorische studies.
Latere jaren
Vanaf het midden van de jaren veertig nam Portmans artistieke productie af. Hij verhuisde achtereenvolgens naar Beverwijk, Alkmaar en Haarlem en hield zich naast incidentele portretopdrachten bezig met uiteenlopende ondernemingen. Zo verkreeg hij samen met anderen een concessie voor inpolderingsprojecten in Noord-Holland en ontving hij in 1849 een octrooi op een vloeibaar blauwmiddel voor textiel.
Na zijn vertrek naar Kleef in 1851 en het overlijden van zijn broer Lodewijk Anton in 1853 werd de gezamenlijke kunsthandel geliquideerd. Enkele jaren later vestigde Portman zich in Parijs. Vanuit Frankrijk diende hij in 1860 samen met mr. Willem Karel van der Breggen een ambitieus stedenbouwkundig plan in voor de uitbreiding van Amsterdam aan het IJ. Het plan voorzag onder meer in een nieuwe dijkverbinding tussen de Ooster- en Westerdoksdijk en grootschalige stadsuitbreiding, maar werd niet uitgevoerd.
Portman overleed op 18 oktober 1868 in Beverwijk, vermoedelijk kort na zijn terugkeer uit Parijs.
Nalatenschap
Hoewel Portman tijdens zijn leven vooral bekend stond als schilder en organisator binnen het Amsterdamse kunstleven, is zijn historische betekenis tegenwoordig vooral gelegen in zijn bijdrage aan de introductie van de fotografie in Nederland. Zijn schilderkunst kreeg hernieuwde aandacht door de monografie Christiaan Julius Lodewijk Portman. Kunstschilder in de eerste helft van de 19de eeuw van Klara A.L. Oudendal, die oorspronkelijk verscheen als scriptie in 1986 en in 2013 in boekvorm werd uitgegeven, de eerste volledige studie die aan zijn leven en oeuvre werd gewijd.
Collecties Werk van Portman bevindt zich onder meer in de collecties van:
Amsterdam Museum National Maritime Museum (Greenwich) Rijksmuseum Rijksprentenkabinet particuliere verzamelingen.
Externe link RKD Research
Categorie:Nederlands kunstschilder Categorie:Nederlands tekenaar Categorie:Nederlands lithograaf Categorie:Nederlands fotograaf Categorie:Nederlands kunsthandelaar