Marine-Sturmabteilung, meestal aangeduid als Marine-SA, was een maritieme speciale formatie binnen de Sturmabteilung (SA), de paramilitaire organisatie van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). De formatie richtte zich vooral op zeelieden en andere werknemers uit de maritieme sector. Haar eenheden werden aanvankelijk ingezet voor propaganda en ordediensten bij nationaalsocialistische bijeenkomsten, maar waren ook betrokken bij politiek geweld. Na de nationaalsocialistische machtsovername in 1933 werden leden van de Marine-SA tevens ingezet bij de vervolging en bewaking van politieke tegenstanders, onder meer als bewakers in het concentratiekamp Fuhlsbüttel.
Ontstaan en ontwikkeling Vanaf 1929 werden in Duitse kuststeden afzonderlijke SA-Marinestürme opgericht. In 1931 bezat de Hamburgse SA-Standarte 76 twee van zulke eenheden en een zeiljacht. Hoewel de opbouw aanvankelijk vooral voor havensteden was bedoeld, bestond in 1931 ook al een Marinesturm in de landinwaarts gelegen stad Chemnitz.
Volgens historicus Dieter Nelles werd de Marine-SA als bijzondere organisatie van de SA in januari 1931 in Hamburg opgericht. Zij maakte daar deel uit van een bredere poging van de NSDAP om Duitse zeelieden politiek te organiseren. Andere nationaalsocialistische organisaties die zich op deze beroepsgroep richtten, waren de Abteilung Seefahrt van de NSDAP en de afdeling zeescheepvaart van de Nationalsozialistische Betriebszellenorganisation (NSBO). De Marine-SA was organisatorisch een partijformatie en geen onderdeel van de Duitse staatsmarine.
De Hamburgse Marine-SA telde in maart 1932 668 leden. De leden waren hoofdzakelijk werkloze zeelieden. Ook haven- en scheepswerfarbeiders maakten deel uit van de organisatie. De sterke vertegenwoordiging van werkloze zeelieden hield verband met de hoge werkloosheid in de Duitse koopvaardij tijdens de economische crisis aan het einde van de Weimarrepubliek.
Na de machtsovername van de NSDAP werd de Marine-SA in 1933 snel over het gehele Duitse Rijk uitgebreid. Vanaf dat moment werden ook Marine-SA-eenheden in steden zonder zeehaven officieel toegestaan. Begin 1934 telde alleen al de Marine-SA in Berlijn en Brandenburg volgens Schuster ongeveer 5.000 leden, verdeeld over zeven Sturmbanne en zes zelfstandige Trupps. Dit getal betreft een regionale formatie en niet de totale landelijke sterkte van de Marine-SA.
Organisatie en activiteiten De werkzaamheden van de marine-eenheden bestonden vóór 1933 grotendeels uit propaganda en beveiligings- of ordediensten tijdens bijeenkomsten van de NSDAP. De benamingen en omvang van de plaatselijke onderdelen sloten aan bij de gebruikelijke organisatiestructuur van de SA, met onder meer Trupps, Stürme, Sturmbanne en Standarten.
De Marine-SA was niet uitsluitend aan land actief. Op Duitse schepen bestonden zogenoemde Bordstürme en Bordtrupps. Deze eenheden opereerden naast plaatselijke NSDAP-groepen aan boord en groepen van de maritieme Hitlerjugend.
In Hamburg was de Marine-SA tussen 1931 en 1933 betrokken bij gewelddadige confrontaties met de communistische Rote Marine, een organisatie van vooral zeelieden en havenarbeiders die verbonden was met de illegaal opererende Roter Frontkämpferbund. Bij een deel van deze confrontaties vielen doden. Nelles beschrijft beide organisaties als militante verbanden binnen de gewelddadige politieke strijd in de laatste jaren van de Weimarrepubliek.
Inzet bij nationaalsocialistische repressie
Concentratiekamp Fuhlsbüttel Na de machtsovername werd personeel uit de Marine-SA betrokken bij de nationaalsocialistische vervolging van politieke tegenstanders. Tegen het einde van 1933 waren in totaal tachtig leden van de SS en de Marine-SA als bewakers aangesteld in het pas opgerichte concentratiekamp Fuhlsbüttel in Hamburg. De geraadpleegde bron maakt geen onderscheid tussen het aantal bewakers dat uit de SS en het aantal dat uit de Marine-SA afkomstig was. Geen van deze bewakers had vooraf een opleiding voor bewakingswerk gevolgd.
Een prominente Marine-SA-man binnen het kamp was Robert Zirbes, die eerder als zeeman had gewerkt en een café beheerde dat als verzamelplaats voor een Hamburgse Marinesturm diende. In Fuhlsbüttel werd hij aanvankelijk belast met de opleiding van bewakers. Vervolgens werd hij Stationswachtmeister en leider van een bewakingseenheid die buiten het kamp werd ingezet. Eind 1933 verliet hij zijn functie in Fuhlsbüttel; later werd hij beroepsmatig SA-leider binnen de SA-Gruppe Hansa.
De institutionele invloed van de Marine-SA in Hamburg bleek eveneens uit de benoeming van Marine-SA-Standartenführer Wilhelm Boltz tot politiepresident van Hamburg in oktober 1933. In december van dat jaar werd het concentratiekamp Fuhlsbüttel formeel onder het gezag van de Hamburgse politie geplaatst.
Bremerhaven Ook in Bremerhaven was de Marine-SA betrokken bij de mishandeling van politieke tegenstanders. In 1933 gebruikte zij een mijnenveger in de Oude Haven als plaats waar gevangenen werden verhoord en mishandeld. Vanwege het daar gepleegde geweld raakte het schip onder de plaatselijke bevolking bekend als het Gespensterschiff. De mishandelingen duurden volgens een door de Vrije Hanzestad Bremen uitgegeven historische studie voort tot de ontbinding van de hulppolitie in oktober 1933.
Positie binnen de SA De Marine-SA bleef een onderdeel van de bredere Sturmabteilung en moet worden onderscheiden van de Duitse Reichsmarine en de latere Kriegsmarine. Na de uitschakeling van een groot deel van de SA-top tijdens de Nacht van de Lange Messen in 1934 verloor de SA als geheel het grootste deel van haar politieke en militaire macht aan de SS. De SA werd echter niet onmiddellijk opgeheven en bleef, met sterk verminderde invloed, tot het einde van de Tweede Wereldoorlog bestaan.
Bronnen
Categorie:SA