Çiğdem Yüksel (IJmuiden, 1989) is een Nederlandse fotograaf en beeldend kunstenaar.
Yüksel begon als fotojournalist bij de Volkskrant. In februari 2017 kreeg ze de Zilveren Camera 2016 voor een serie over Syrische vluchtelingenkinderen die in Turkije in schoen- en kledingfabrieken werkten. Na Ilvy Njiokiktjien was ze de tweede vrouw die deze prijs won. Sinds 2020 houdt ze zich bezig met de vraag welke beelden in archieven en media terechtkomen en welke niet. Ze onderzocht hoe moslima's in de Nederlandse media worden afgebeeld en maakte met Je moest eens weten (2020–2025) een fotoboek en een tentoonstelling over de eerste generatie vrouwen uit Turkije in Nederland. Daarvoor kreeg ze in 2025 de Prijs voor Storytelling van de Zilveren Camera. Ze maakt ook video, podcasts en getufte wandtapijten.
Jeugd en opleiding Yüksel werd geboren in IJmuiden als oudste van vijf kinderen. Haar grootvader kwam in de jaren zeventig als gastarbeider naar Nederland en werkte bij Hoogovens. Haar grootmoeder volgde in 1971 met de kinderen en ging in de visfabrieken van IJmuiden werken. Ze deed een master journalistiek aan de Universiteit Leiden. Tijdens die studie fotografeerde ze haar vader voor het project Dad's Diary. Haar eerste eigen serie, Visible Faces (2013), bestond uit portretten van Turkse lhbt'ers in Amsterdam en Istanboel.
Fotojournalistiek In 2014 liep Yüksel stage bij de Volkskrant. Daarna werkte ze als freelancer voor de krant. Voor de krant maakte ze reportages over vluchtelingen in Italië, Griekenland en Turkije. In 2015 maakte ze met de actrices Nazmiye Oral en Meral Polat en theatermaker Adelheid Roosen het project Niet Meer Zonder Jou. Ouders en kinderen uit migrantengezinnen die met elkaar gebroken hadden, gingen eerst urenlang met elkaar in gesprek en werden daarna samen gefotografeerd. De foto's hingen in vijftig tramhokjes in Amsterdam. Op dezelfde manier ontstond met Anne-Marth Hogewoning en Roosen de serie De Alzheimerfluisteraars, portretten van mensen met dementie en hun mantelzorgers.
Eind 2015 reisde Yüksel met de Volkskrantjournalisten Sakir Khader en Anneke Stoffelen naar Izmir voor een verhaal over een Syrische mensensmokkelaar. Op diens kantoor zag ze een Syrische jongen van een jaar of twaalf die niet naar school ging maar werkte. In mei 2016 ging ze met dezelfde journalisten naar Gaziantep, waar een half miljoen Syrische vluchtelingen woonden. In zeven schoen- en kledingfabrieken fotografeerde ze kinderen van zeven tot veertien jaar. De serie verscheen die maand in de Volkskrant. Op 4 februari 2017 won ze er de eerste prijs in de categorie Nieuws Internationaal Serie mee en ook de hoofdprijs, de Canon Zilveren Camera 2016. Juryvoorzitter Marc Prüst noemde de serie "pijnlijk mooi en triest tegelijkertijd".
Onderzoek naar beeldvorming van moslima's In 2020 bekeek Yüksel alle 4.482 foto's die in de beeldbank van het ANP onder de zoekterm "moslima" stonden. Ze deed dat met onderzoeker Ewoud Butter en het moslimvrouwencollectief S.P.E.A.K. Het rapport Moslima werd op 2 oktober 2020 gepresenteerd in Pakhuis de Zwijger. Op 82 procent van de foto's droeg de vrouw een hoofddoek, op 13 procent een nikab. Bijna alle foto's waren op straat gemaakt, meestal van een afstand en vaak zonder dat het gezicht herkenbaar was. Op 3 procent was een vrouw aan het werk te zien. Fotografen bleken aan de foto's trefwoorden als "boerkaverbod", "islamisering" en "inburgering" toe te voegen om ze beter vindbaar te maken, ook als de foto daar niets mee te maken had. Zij noemde dit type beelden "safarifoto's". In 2022 volgde met Butter een tweede onderzoek, nu naar 2.561 foto's van gesluierde vrouwen die in twintig jaar in De Telegraaf, NRC en de Volkskrant hadden gestaan. Omdat de krantenarchieven niet digitaal doorzoekbaar waren, bladerden Yüksel en twee stagiairs zeventien dagen door de kranten in de Koninklijke Bibliotheek.
Podcast Moslima (2022) Na het eerste onderzoek maakte Yüksel met podcastmaker Maartje Duin de tweedelige podcast Moslima, een productie van Prospektor en de VPRO, in mei 2022 uitgezonden in OVT op NPO Radio 1. De twee bezoeken fotografen, beeldredacties en de hoofdredactie van het ANP met de vraag of het beeldaanbod anders kan. Bij het ANP komen beide partijen niet nader tot elkaar. Voor de podcast wonnen zij de DDG Award 2023 en de Carla Atzema Soroptimist aanmoedigingsprijs 2024.
Ctrl.Alt.Img (2023) Uit hetzelfde onderzoek kwam de installatie Ctrl.Alt.Img voort, gemaakt met ontwerpstudio affect lab, Prospektor en technoloog Babusi Nyoni. Het is een fotohokje waarin de bezoeker wordt gefotografeerd en door kunstmatige intelligentie wordt ingeschat op leeftijd, geslacht en afkomst. De bezoeker krijgt een door AI gegenereerd beeld van zichzelf mee en ziet zo welke vooroordelen in de software zitten. De installatie was voor het eerst te zien op het Nederlands Film Festival in september 2023 en in 2024 bij Noorderlicht.
A New Beginning (2021–2023) Voor A New Beginning werkte Yüksel met jongeren die als minderjarige alleen naar Nederland waren gevlucht. Ze vroeg hun welke kleuren en beelden bij hen opkwamen als ze aan hun reis, hun angsten of hun ouders dachten, en gebruikte de antwoorden voor de portretten. De serie hoorde bij Shadow Game, een project van Eefje Blankevoort en Els van Driel over alleenreizende kindvluchtelingen in Europa. De portretten hingen in juni 2021 als buitententoonstelling op het Mercatorplein in Amsterdam. Daarna waren ze onder meer te zien in het Amsterdamse stadhuis, op het Museumplein op Bevrijdingsdag 2022, in Brussel, op het fotofestival Photoville in New York en in 2023 in Fotogalerie De Gang in Haarlem.
Schiedamse families (2021–2022) In 2021 won Yüksel het Stipendium Schiedams Water van het cultureel forum Schiedam. Ze maakte daarvoor familieportretten van vier Turkse families uit Schiedam, van gezinnen die er al vier generaties wonen tot nieuwkomers. Het Stedelijk Museum Schiedam en het Gemeentearchief Schiedam kochten de serie samen aan. De portretten hingen vanaf 14 mei 2022 in de tentoonstelling waarmee het museum na een verbouwing heropende.
Je moest eens weten (2020–2025) Je moest eens weten (Engels: If Only You Knew, Turks: Bir bilsen) begon met een vraag over haar grootmoeder, die overleed toen Yüksel veertien was: wat voor leven had zij gehad? In het Noord-Hollands Archief, bij de IJmuider Courant en in stadsarchieven vond Yüksel vrijwel geen foto's van de vrouwen van die generatie. Bij kennisinstituut Atria stuitte ze op een foto van stakende Turkse vrouwen bij een kippenslachterij in Almelo in 1978. Die bleek van Bertien van Manen te zijn, uit haar boek Vrouwen te gast (1979). Yüksel kocht het boek tweedehands, schreef Van Manen in februari 2022 een mail en zat een paar dagen later bij haar op de koffie. Zes van de 22 vrouwen die Yüksel uiteindelijk portretteerde, had Van Manen 45 jaar eerder ook gefotografeerd. In maart 2022 vroeg ze op Instagram om foto's uit familiealbums van deze generatie. Kinderen en kleinkinderen reageerden. Yüksel reisde met een rolkoffer met apparatuur en een achtergronddoek het land door, van Delfzijl tot Veghel, interviewde de vrouwen, scande hun foto's en maakte in hun huiskamer een nieuw portret. Onder de geportretteerden is Maviye Karaman, medeoprichter van de Hollanda Türkiye Kadınlar Birliği (HTKB), de in 1975 opgerichte eerste vereniging van vrouwen uit Turkije in Nederland.
De tentoonstelling Je moest eens weten was van 28 september 2024 tot en met 25 mei 2025 te zien in het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. Het was haar eerste grote solotentoonstelling. Ze stelde die samen met gastcurator Frederiek Biemans en curator Frits Gierstberg; Prospektor produceerde. Behalve de portretten, familiefoto's en video-interviews was er een aparte zaal met werk van Van Manen en een videoinstallatie waarin Yüksel hardop vragen stelt aan haar grootmoeder. Op de vloer daarvan lagen getufte kleden met het patroon van haar oma's kleding. Het boek verscheen in september 2024 bij nai010 uitgevers in het Nederlands, Engels en Turks. Journalist Hizir Cengiz schreef de levensverhalen op basis van de interviews. Mila Lemmens schreef een historische inleiding, en Merel Bem, Sinan Çankaya, Cengiz, Suzanna Jansen en Meral Polat droegen essays bij.
De Volkskrant zette het boek bij de tien beste Nederlandse fotoboeken van 2024. De Witte Raaf schreef dat de tentoonstelling doet verlangen naar een vergelijkbaar project over vrouwen uit Turkije in België. In Metropolis M vergeleek Joke de Wolf het werk met Vrouwen te gast en met de serie Türken in Deutschland van Candida Höfer. De sobere portretten tegen een neutrale achtergrond vond zij op het eerste gezicht weinig creatief, maar gezien de bedoeling van het project een goede keuze. Op 14 februari 2025 kreeg Yüksel voor het project de Prijs voor Storytelling van de Zilveren Camera 2024. De andere genomineerden waren Kadir van Lohuizen en Hester den Boer.
Textielwerk Tijdens Je moest eens weten begon Yüksel met tuften, waarbij wol met een tuftpistool in een basisdoek wordt geschoten. Ze wilde naast de fotografie iets tastbaars maken. In haar jeugd zag ze haar grootmoeder en tantes altijd breien of haken. Het getufte object Grandmother (2024) hoorde bij de videoinstallatie in het Nederlands Fotomuseum.
Freedom, Equality, Sisterhood (2024) Voor Vrouwen van Amsterdam – een ode in het Amsterdam Museum (december 2024 tot juni 2025) maakte Yüksel het getufte wandtapijt Vrijheid, gelijkheid, zusterschap. Ook Mounira Al Solh, Duran Lantink en Hedy Tjin maakten nieuw werk voor die tentoonstelling. Het tapijt verwerkt archieffoto's van zes vrouwen met symbolen en een leus van de HTKB, die bestond van 1975 tot 1995, en gaat over medeoprichter Maviye Karaman en bestuurslid Hadiye Keşmer. Het werk is een bruikleen van de kunstenaar.
De bloeiende tuin (2026) In opdracht van BredaPhoto maakte Yüksel De bloeiende tuin, vier getufte wandtapijten van samen ongeveer acht meter breed over vijf bewoners van de Bredase wijk Hoge Vucht. Ze liep ruim een jaar door de wijk en verwerkte foto's en filmpjes van de bewoners in de tapijten. Het werk werd op 27 augustus 2026 onthuld in de bibliotheek van Hoge Vucht en hangt van 11 september tot en met 25 oktober 2026 in het festivalhart Carré Chassé.
Prijzen 2017: Zilveren Camera 2016, hoofdprijs en eerste prijs Nieuws Internationaal Serie 2021: Stipendium Schiedams Water 2023: DDG Award, met Maartje Duin, voor de podcast Moslima 2024: Carla Atzema Soroptimist aanmoedigingsprijs, met Maartje Duin 2025: Prijs voor Storytelling, Zilveren Camera 2024, voor Je moest eens weten
Werk in collecties Stedelijk Museum Schiedam en Gemeentearchief Schiedam: Schiedamse families (2022)
Publicaties Je moest eens weten. De eerste generatie vrouwen uit Turkije in Nederland. Rotterdam: nai010 uitgevers / Prospektor, 2024, 232 p. ISBN 9789462088900. Engelse editie If Only You Knew, Turkse editie Bir bilsen (ISBN 9789462089006). Met Ewoud Butter: Moslima. Een onderzoek naar de representatie van moslima's in de beeldbank van het ANP. Amsterdam, 2020. Met Ewoud Butter: Moslima's in kranten. Een verkennend onderzoek naar foto's van gesluierde moslima's in Nederlandse kranten. Amsterdam, 2022.
Externe link Officiële website
Categorie:Nederlands fotograaf Categorie:Nederlands beeldend kunstenaar Categorie:Nederlands textielkunstenaar