Het Fornax-dwergstelsel (voorheen bekend als het Fornax-systeem) is een elliptisch sterrenstelsel in het sterrenbeeld Oven (Fornax) aan de zuidelijke hemel. Dit dwergstelsel werd in 1938 ontdekt door Harlow Shapley tijdens zijn verblijf in Zuid-Afrika.
Ontdekking Shapley zag het Fornax-stelsel op de fotografische platen die waren gemaakt met de 61 cm Bruce-telescoop van het Boyden-observatorium. In zijn publicatie signaleerde hij opmerkelijke overeenkomsten qua ruimtelijke verdeling met het Beeldhouwer-sterrenstelsel dat hij kort daarvoor had ontdekt, en hij kon ze niet goed interpreteren:
De verdeling van de sterren komt sterk overeen in de twee systemen. Er zijn geen onregelmatige nevelachtige verschijnselen, geen zichtbare opeenhoping van sterren, geen scherpe of heldere kernen – enkel een gelijkmatige en ruwweg symmetrische concentratie naar het centrum toe, met ongeveer tienduizend sterren van magnitude 19,5. Qua uniformiteit en cirkelsymmetrie lijken ze op bolvormige sterrenhopen. […] De nieuwe objecten delen enkele eigenschappen met bolhopen, andere met elliptische sterrenstelsels en weer andere (qua nabijheid en individuele zichtbaarheid van sterren) met de magelhaense wolken. Het zou de interpretatie helpen als er tussenvormen zouden worden gevonden die ze kunnen verbinden met deze standaardtypen.
Kenmerken Fornax is het op drie na zwaarste satellietstelsel van de Melkweg en bevat zes bolvormige sterrenhopen, een ongewoon hoog aantal voor zijn grootte. De grootste sterrenhoop, NGC 1049, was al in 1835 ontdekt, een eeuw eerder dan het stelsel zelf. Het sterrenstelsel beweegt zich met een snelheid van van de Melkweg af. Het bevat voornamelijk populatie II-sterren, maar ook populaties van jonge en middeloude sterren.
Fornax en het gelijkende stelsel Beeldhouwer zijn naamgevers geworden van types elliptische stelsels: de Fornaxstelsels en de Sculptorstelsels.
Bolvormige sterrenhopen Het stelsel omvat zes bolvormige sterrenhopen, genummerd 1—6.
Fornax 4 en 6 wijken af van de rest. Een analyse uit 1999 van Hubble-beelden toonde bij Fornax 4 en het omliggende veld enkele opvallende kenmerken in het Hertzsprung-Russelldiagram. Deze hadden betrekking op de populaties die qua sterevolutie behoren tot de horizontale tak, de rode reuzentak en de hoofdreeks. Fornax 6 is veel rijker aan metalen en vermoedelijk jonger dan de andere clusters.
Fornax 1, 2, 3 en 5 Deze bolhopen bevatten RR Lyrae-variabele sterren met een brede variatie aan kleuren in de horizontale tak van het Hertzsprung-Russelldiagram.
Fornax 4 In de horizontale tak viel een dichtbevolkte rode groep op, de rode reuzentak was opvallend breed en de hoofdreekssterren besloegen een groot helderheidsbereik.
In de horizontale tak van het diagram ontbreken RR Lyrae-sterren nagenoeg en is er nauwelijks overlap met de vijf andere Fornax-clusters, wat kan aangeven dat Fornax 4 heel anders is qua ouderdom en samenstelling. De brede hoofdreeks wijst op stervorming die circa 12 miljard jaar geleden begon en doorging tot 0,5 miljard jaar geleden. Fornax 4 is ongeveer drie miljard jaar jonger dan 1, 2, 3 en 5. Het Hertzsprung-Russelldiagram van Fornax 4 vertoont een sterke gelijkenis met het 'jonge' bolvormige sterrenstelsel Ruprecht 106.
Fornax 6 Er is discussie geweest of Fornax 6 wel een echt cluster is en of het deel uitmaakt van het Fornax-sterrenstelsel; het zou ook op beelden toevallig samen kunnen vallen met Fornax. Een studie uit 2021 toonde aan dat het wel degelijk een cluster is en dat het tot Fornax behoort, maar deze cluster is beduidend rijker aan metalen, en daarom vermoedelijk jonger dan de andere clusters. Fornax 6 wordt geschat op een leeftijd van twee miljard jaar.
Categorie:Sterrenstelsel