Martine Theodora (Marty) Bax (Montreal, 10 november 1956) is een Nederlandse kunsthistorica en kunstcritica. Zij publiceert voornamelijk over Piet Mondriaan en over de invloed van theosofie en andere esoterische stromingen op moderne kunst en architectuur. Sinds 2020 onderzoekt zij daarnaast de roof van bibliotheken en archieven in Nederland door de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Loopbaan Bax studeerde kunstgeschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Zij werkte als zelfstandig kunsthistoricus, tentoonstellingsmaker en publicist en was onder meer werkzaam als kunstcriticus voor Het Financieele Dagblad. In haar publicaties combineert zij kunsthistorisch onderzoek met onder meer religiegeschiedenis, sociale geschiedenis en onderzoek naar de persoonlijke netwerken van kunstenaars.
In 2004 promoveerde Bax aan de Vrije Universiteit op Het web der schepping. Theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan. Haar promotor was kunsthistoricus Carel Blotkamp; socioloog Christien Brinkgreve trad op als copromotor. In 2006 verscheen het proefschrift in boekvorm bij uitgeverij SUN.
Bax was in 2001 een van de oprichters van de Stichting ter bevordering van wetenschappelijk Onderzoek naar de geschiedenis van de Vrijmetselarij en verwante stromingen in Nederland (Stichting OVN). De stichting richt zich op onderzoek naar de geschiedenis en het erfgoed van de Nederlandse vrijmetselarij en daarmee verwante levensbeschouwelijke stromingen.
Onderzoek Piet Mondriaan Bax publiceerde vanaf de jaren 1990 over het leven, de sociale omgeving en het werk van Piet Mondriaan. Samen met Robert P. Welsh en Boudewijn Bakker werkte zij aan Mondriaan aan de Amstel, 1892–1912, de catalogus bij een tentoonstelling die in 1994 in het Gemeentearchief Amsterdam werd gehouden. In haar bijdragen onderzocht zij onder meer Mondriaans vriendenkring en zijn woon- en werkplaatsen in Amsterdam. Het documentatiemateriaal dat zij daarvoor verzamelde, is gedeeltelijk opgenomen in het archief van Mondriaanonderzoeker Robert Welsh bij het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis. miniatuur|Piet Mondriaan en Pétro (Nelly) van Doesburg in Mondriaans atelier aan de Rue du Départ in Parijs, 1923. De foto is onder meer gepubliceerd in Bax' Mondriaan Compleet (2001). Bax werkte vervolgens mee aan het eerste deel van de door Welsh en Joop Joosten samengestelde Piet Mondrian Catalogue Raisonné, dat in 1998 verscheen. In 2001 publiceerde zij Mondriaan compleet, een overzicht van het geschilderde oeuvre van Mondriaan. Het boek verscheen ook in Engelse en Franse vertaling. De Engelstalige editie, Complete Mondrian, ontving in 2002 de Outstanding Academic Title Award van het Amerikaanse recensietijdschrift Choice en werd besproken in The Burlington Magazine.
Zij bleef daarna bijdragen leveren aan publicaties over Mondriaan. Zo schreef zij mee aan boeken over zijn ateliers en zijn levensloop die in 2015 in verschillende taalgebieden verschenen.
Kunst en westerse esoterie Een ander onderzoeksterrein van Bax is de invloed van religieuze en esoterische stromingen op de moderne kunst. In Bauhaus Lecture Notes 1930–1933 onderzocht zij aan de hand van collegedictaten van de Nederlandse architect J.J. van der Linden het onderwijs tijdens de laatste jaren van het Bauhaus. Zij droeg ook bij aan de catalogus van de tentoonstelling Okkultismus und Avantgarde, die in 1995 in de Schirn Kunsthalle Frankfurt werd gehouden.
In haar proefschrift Het web der schepping bracht Bax de ontwikkeling van de Nederlandse theosofische beweging en de banden tussen haar leden, kunstenaars en architecten in kaart. Zij behandelde onder anderen Karel de Bazel, Mathieu Lauweriks en Mondriaan. Het boek bevat tevens een prosopografisch overzicht van leden van de Nederlandse afdeling van de Theosophical Society.
De studie werd zowel positief als kritisch ontvangen. Bij verschijning besprak journalist Koen van der Velde het boek in Trouw; hij plaatste Bax' these dat theosofische denkbeelden een substantiële rol speelden in de Nederlandse kunst van rond 1900 tegenover de meer behoudende, calvinistisch geïnspireerde kunstopvattingen van die tijd. Architectuurhistoricus Herman van Bergeijk prees het omvangrijke archiefonderzoek en de manier waarop Bax de theosofische wereld en haar betekenis voor de kunsten in kaart bracht. Hij vond de hoeveelheid personen en gegevens echter zo groot dat de hoofdlijnen soms uit het zicht verdwenen. Ook meende hij dat het boek onvoldoende verklaarde waarom de theosofie rond 1900 zo snel aan invloed won. Religiehistoricus Helmut Zander besprak het boek in het Journal für Kunstgeschichte.
Bax' these dat Mondriaans schilderkunst en teksten doortrokken zijn van theosofische denkbeelden is ook onderwerp van wetenschappelijk debat. Filosoof Jan Bor betoogde in Mondriaan filosoof (2015) dat aan Mondriaans geschriften door kunsthistorici, waaronder Bax, ten onrechte een specifiek theosofische geestelijke dimensie zou zijn toegeschreven, en las Mondriaans teksten juist vanuit een bredere filosofische traditie. Ook in later onderzoek naar religie en kunst in Nederland wordt naar haar studie verwezen.
In 2008 was Bax betrokken bij de samenstelling van Heilig Vuur. Religie en spiritualiteit in de moderne kunst, een tentoonstelling van het Stedelijk Museum Amsterdam en De Nieuwe Kerk. De tentoonstelling omvatte ongeveer tachtig werken uit de collectie van het Stedelijk Museum en behandelde uiteenlopende religieuze en spirituele inspiratiebronnen in de moderne kunst.
In latere publicaties verbreedde Bax dit onderzoek naar andere religieuze stromingen en kunstenaars. Samen met Helmut Zander onderzocht zij in 2023 de wisselwerking tussen piëtisme en esoterie in het werk van de Zweedse kunstenaars Hilma af Klint en Anna Cassel.
In 2025 publiceerde zij een bijdrage over de wisselwerking tussen katholicisme, theosofie en avant-gardekunst in de wetenschappelijke bundel Esoteric Catholicism.
Roof van bibliotheken en archieven Sinds 2020 verricht Bax in opdracht van de Claims Conference onderzoek naar de roof van boeken en archieven in Nederland door de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR). De ERR nam tijdens de bezetting collecties in beslag van Joodse personen en organisaties, maar ook van onder meer vrijmetselaarsorden, politieke partijen, vakbonden, religieuze bewegingen en andere organisaties die door de nationaalsocialisten als tegenstanders werden beschouwd.
In 2025 werden de eerste resultaten gepubliceerd op de website van het internationale ERR-project. Bax stelde onder meer een overzicht samen van Nederlandse instellingen en personen van wie bibliotheken of archieven werden geroofd. Volgens het door haar samengestelde overzicht waren onderdelen van alle vier de Duitse Generalkommissariate bij de roof of ontvangst van boeken en archieven betrokken.
Selectie uit de bibliografie Bauhaus Lecture Notes 1930–1933 (1991) Mondriaan aan de Amstel, 1892–1912 (met Robert P. Welsh en Boudewijn Bakker, 1994) Mondriaan compleet (2001) Masonic and Esoteric Heritage. New Perspectives for Art and Heritage Policies (redactie met Andréa Kroon, 2005) Het web der schepping. Theosofie en kunst in Nederland van Lauweriks tot Mondriaan (2006) Karel de Bazel (1869–1923). Vormgever van een nieuwe wereld (2007) Heilig Vuur. Religie en spiritualiteit in de moderne kunst (met Gijs van Tuyl, 2008) Hilma af Klints abstrakte Malerei und die Interferenzen von Pietismus und Esoterik (met Helmut Zander, 2023) Non-Mainstream Knowledge: Catholicism and Theosophy in Avantgarde Art (2025)
Externe links Website van Bax Art Concepts & Services Onderzoeksresultaten over geroofde Nederlandse bibliotheken en archieven bij het ERR-project
Categorie:Nederlands kunsthistoricus Categorie:Nederlands kunstcriticus