Joannes Augustinus Maria (Jan) Snoek (Amsterdam, 1946) is een Nederlands religiewetenschapper. Hij publiceert over de theorie en methodologie van ritueelonderzoek, initiatie- en overgangsrituelen en de geschiedenis van de vrijmetselarij. Binnen het vrijmetselarijonderzoek richt hij zich in het bijzonder op de ontwikkeling en overdracht van rituelen, graden en riten en op de toelating en inwijding van vrouwen.
Opleiding en loopbaan Snoek studeerde van 1965 tot 1979 biologie en scheikunde aan de Universiteit Leiden. Van 1972 tot 2000 vervulde hij verschillende functies in de informatietechnologie.
In 1987 promoveerde hij in Leiden in de religiewetenschap op het proefschrift Initiations. A Methodological Approach to the Application of Classification and Definition Theory in the Study of Rituals. Daarin onderzocht hij hoe classificatie- en definitietheorie kunnen worden toegepast op de vergelijkende studie van initiatierituelen.
Snoek nam in 1991 en 1994–1995 de leerstoel religiewetenschap aan de Universiteit van Tilburg waar. In 1996 bekleedde hij de leerstoel Théodore Verhaegen voor vrijmetselarij aan het Institut d'Étude des Religions et de la Laïcité van de Université libre de Bruxelles. Sinds 2000 is hij verbonden aan het Institut für Religionswissenschaft van de Universiteit van Heidelberg. Van 2008 tot 2011 was hij daarnaast honorary research fellow aan de afdeling Theology and Religious Studies van de University of Wales in Lampeter.
Aan de Universiteit van Heidelberg was Snoek betrokken bij het Sonderforschungsbereich Ritualdynamik. Van 2000 tot 2003 werkte hij aan een onderzoeksproject over zoroastrische rituelen in veranderende culturele contexten. Van 2003 tot 2007 leidde hij samen met Gregor Ahn het project Jenseits des Mainstreams: Ritualtransfer in der Freimaurerei und verwandten Strömungen. Binnen dit project werd onder meer onderzocht hoe rituelen uit mannelijke vrijmetselaarsorden werden overgenomen en aangepast door gemengde en vrouwelijke organisaties.
Onderzoek Ritueelonderzoek Snoeks theoretische werk richt zich op de classificatie en definitie van rituelen, vergelijkende methoden binnen de religiewetenschap en begrippen als ritueeltransfer, performativiteit en rituele dynamiek. Met Jens Kreinath en Michael Stausberg redigeerde hij de tweedelige uitgave Theorizing Rituals. Het eerste deel behandelt theoretische benaderingen en kernbegrippen uit het ritueelonderzoek; het tweede bevat een geannoteerde bibliografie van de ritueeltheorie tussen 1966 en 2005.
In het kader van het Heidelberger onderzoeksprogramma bestudeerde Snoek ook rituele overdracht buiten de vrijmetselarij. In Ritual Dynamics in the Independent United Order of Mechanics onderzocht hij de rituelen van de Independent United Order of Mechanics, een broederschapsorganisatie die in de negentiende eeuw in Groot-Brittannië ontstond en zich later verspreidde naar het Caribisch gebied en West-Afrika.
Vrijmetselaarsrituelen miniatuur|Inwijding van een leerling-vrijmetselaar, omstreeks 1800. De geschiedenis en overdracht van vrijmetselaarsrituelen behoren tot de belangrijkste onderzoeksterreinen van Snoek. Een groot deel van Snoeks publicaties betreft de historische ontwikkeling van rituelen, graden en systemen binnen de vrijmetselarij. Hij onderzocht onder meer de vroege ontwikkeling van de meestergraad, de Hiramslegende, de zogenoemde Schotse meestergraad en achttiende-eeuwse Duitse en Britse ritualen.
Samen met Henrik Bogdan redigeerde Snoek het in 2014 verschenen Handbook of Freemasonry. Het handboek behandelt de geschiedenis, rituelen, organisatie en maatschappelijke en culturele contexten van de vrijmetselarij. Snoek schreef of medeschreef daarin bijdragen over de algemene geschiedenis van de vrijmetselarij, initiatierituelen, relaties tussen grootloges, oosterse religies en de positie van vrouwen.
Het handboek werd in verschillende wetenschappelijke tijdschriften besproken. Religiewetenschapper Peter Olsson beoordeelde het als een belangrijk naslagwerk dat zowel door zijn theoretische bijdragen als door de breedte van de behandelde onderwerpen van betekenis was voor het wetenschappelijke vrijmetselarijonderzoek.
Voor de vijfdelige bronnenuitgave British Freemasonry, 1717–1813 redigeerde Snoek de twee delen over rituelen. Deze bevatten Engelse, Ierse en Schotse rituaalteksten, materiaal over de Harodim en bronnen over aanvullende graden. Hij voorzag de teksten van inleidingen en commentaar over hun ontstaan en ontwikkeling. In een wetenschappelijke bespreking werd Snoek aangeduid als een vooraanstaand historicus van maçonnieke rituelen. De recensent wees daarnaast op het belang van de door hem geredigeerde delen voor onderzoek naar taal, ideeënoverdracht, publicatiegeschiedenis en performance.
Snoek publiceerde daarnaast bronnenuitgaven van continentale vrijmetselaarsrituelen. Met Klaus Bettag verzorgde hij in 2012 een editie van de rituaalteksten die verbonden zijn met de Zweedse vrijmetselaar Carl Friedrich Eckleff.
Naast zijn wetenschappelijke publicaties verzorgt Snoek lezingen over vrijmetselaarshistorische onderwerpen. In 2023 sprak hij tijdens een studiedag van Stichting OVN over de Bibliotheca Klossiana, een verzameling boeken en handschriften over de vrijmetselarij die in de negentiende eeuw werd verworven door de Nederlandse Orde van Vrijmetselaren.
Vrouwen en vrijmetselarij miniatuur|Inwijding van een vrouw in een Franse adoptieloge, omstreeks 1810. Snoek deed uitgebreid onderzoek naar vrouwen en het adoptieritueel binnen de vrijmetselarij. Snoek heeft uitvoerig onderzoek gedaan naar de deelname van vrouwen aan vrijmetselaarsrituelen. Met Alexandra Heidle redigeerde hij Women's Agency and Rituals in Mixed and Female Masonic Orders, een bundel over de rituelen en handelingsruimte van vrouwen binnen gemengde en uitsluitend vrouwelijke vrijmetselaarsorganisaties.
In zijn monografie Initiating Women in Freemasonry. The Adoption Rite onderzocht Snoek de oorsprong en ontwikkeling van de adoptievrijmetselarij. Deze vorm van vrijmetselarij ontstond in de achttiende eeuw en kende eigen rituelen voor de initiatie van vrouwen. Snoek analyseerde de inhoud, herkomst en onderlinge verwantschap van deze ritualen en volgde hun ontwikkeling tot in de moderne gemengde en vrouwelijke vrijmetselarij. Het boek en de eerder verschenen bundel over vrouwelijke en gemengde orden werden gezamenlijk besproken in het wetenschappelijke tijdschrift 1700-tal.
Organisatorische activiteiten Snoek was in 2001 medeoprichter van de Stichting ter bevordering van wetenschappelijk Onderzoek naar de geschiedenis van de Vrijmetselarij en verwante stromingen in Nederland (Stichting OVN). Hij is bestuurslid van de stichting. Hij was tevens betrokken bij verschillende Duitse en Belgische onderzoeksverenigingen op het gebied van de vrijmetselarij, waaronder Quatuor Coronati in Bayreuth, de Forschungsvereinigung Frederik en Ars Macionica in Brussel.
Ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag verscheen in 2017 de door Martin Papenheim geredigeerde feestbundel Formen und Inhalte freimaurerischer Rituale, met bijdragen over thema's waaraan Snoek in zijn onderzoek heeft gewerkt.
Selectie uit de bibliografie Initiations. A Methodological Approach to the Application of Classification and Definition Theory in the Study of Rituals (1987) Theorizing Rituals. Issues, Topics, Approaches, Concepts (redactie met Jens Kreinath en Michael Stausberg, 2006) Theorizing Rituals. Annotated Bibliography of Ritual Theory, 1966–2005 (redactie met Jens Kreinath en Michael Stausberg, 2007) Women's Agency and Rituals in Mixed and Female Masonic Orders (redactie met Alexandra Heidle, 2008) Ritual Dynamics in the Independent United Order of Mechanics (2008) Einführung in die Westliche Esoterik für Freimaurer (2011) Quellen der Eckleff'schen Andreas-Akten (met Klaus Bettag, 2012) Initiating Women in Freemasonry. The Adoption Rite (2012) Handbook of Freemasonry (redactie met Henrik Bogdan, 2014) British Freemasonry, 1717–1813, delen 2 en 3 (redactie, 2016) Die frühen deutschen Freimaurer Rituale, 2 dln. (Forschungsvereinigung Frederik, 2025).
Externe link Profiel bij de Universiteit van Heidelberg Academia.edu profiel
Categorie:Nederlands godsdienstwetenschapper Categorie:Nederlands historicus Categorie:Vrijmetselarijstudies