De Gau Ostpreußen (Nederlands: Gouw Oost-Pruisen) was een bestuurlijke indeling van de NSDAP en omvatte de provincie Oost-Pruisen in de Vrijstaat Pruisen. De gouw bestond van 1925 tot 1945.
In 1939 werd de gouw Oost-Pruisen uitgebreid na de annexatie van het Memelland op Litouwen en de bezetting van Polen. Daarbij werd een klein deel van het grondgebied overgedragen aan Rijksgouw Danzig-West-Pruisen. Na de Duitse aanval op de Sovjet-Unie in 1941 werd ook de Wit-Russische stad Hrodna (Duits: Garten) bij de gouw gevoegd.
Na de Tweede Wereldoorlog werd het grondgebied van de voormalige gouw verdeeld. Het noordelijke deel, met Koningsbergen, werd opgenomen in de Kaliningrad-exclave van de Russische Socialistische Federatieve Sovjetrepubliek (RSFSR) binnen de Sovjet-Unie. Grote delen van Zuid-Oost-Pruisen werden toegewezen aan Polen, het gebied van het Memelland werd onderdeel van de Litouwse Socialistische Sovjetrepubliek en Hrodna werd opgenomen in de Wit-Russische Socialistische Sovjetrepubliek.
Geschiedenis Op 1 februari 1926 werd Bruno Gustav Scherwitz benoemd tot leider van de gouw. Hij bekleedde deze functie tot medio 1927 in opdracht van Gregor Strasser. Vanaf 1928 was Erich Koch gouwleider. Zijn plaatsvervanger was aanvankelijk Georg Heidrich, die in 1931 wegens beschuldigingen van corruptie naar Pommeren werd overgeplaatst. Hij werd opgevolgd door Ferdinand Großherr. Koch meldde als eerste gouwleider aan Adolf Hitler dat de massale werkloosheid in Oost-Pruisen volgens hem was uitgebannen.
In 1933 werd de Erich-Koch-Stichting opgericht. Deze financierde uiteenlopende projecten, maar werd tevens gebruikt voor de zelfverrijking van Koch. Ook bij de gelijkschakeling van het bestuur en de onderdrukking van de politieke en kerkelijke oppositie gold Koch volgens nationaalsocialistische maatstaven als succesvol. Oost-Pruisen werd daardoor beschouwd als een "NS-modelgouw".
In 1935 ontstond een machtsstrijd tussen Koch en andere nationaalsocialistische leiders. De SS-leider en Königsbergse Gestapo-chef Erich von dem Bach-Zelewski verzamelde honderden belastende getuigenverklaringen tegen hem. Op 26 november 1935 werd Koch naar Berlijn overgebracht en uit al zijn functies ontheven. Op 22 december 1935 benoemde Hitler hem echter opnieuw in zijn ambten.
Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 werd Koch benoemd tot Rijksverdedigingscommissaris voor Oost-Pruisen (Wehrkreis I). Na de Duitse bezetting van Polen werd het Regierungsbezirk West-Pruisen op 26 oktober 1939 opgenomen in de nieuwe Rijksgouw Danzig-West-Pruisen (tot november 1939 Reichsgau Westpreußen). Daarnaast werd het Regierungsbezirk Zichenau (Pools: Ciechanów), dat geheel uit voormalig Pools grondgebied bestond, aan de gouw toegevoegd. Na het begin van Operatie Barbarossa in 1941 werd Koch tevens chef van het civiele bestuur van het district Bialystok. Zijn vaste plaatsvervanger was de voormalige landraad van Tilsit, Fritz Brix. Gedurende de oorlog kreeg Koch bovendien de verantwoordelijkheid voor de inzet van dwangarbeiders in zijn functie als Rijkscommissaris voor Oekraïne en werd hij op 25 november 1944 belast met de organisatie van de Volkssturm.
Op staatsniveau was Hermann Göring sinds 1933 als Rijksstadhouder van Pruisen de hoogste staatsautoriteit boven Koch. In de zomer van 1933 werd Koch, net als veel andere gouwleiders, tevens benoemd tot Oberpräsident van de provincie Oost-Pruisen, waardoor de scheiding tussen partij en staat grotendeels verdween. Hitlers persoonlijk adviseur Paul Hoffmann was van 1936 tot 1941 regeringspresident van het Regierungsbezirk Königsberg. De Landeshauptmann van de provincie Oost-Pruisen was van 1928 tot 1940 de jurist Paul Blunk.
In Rippen, nabij Ludwigsort, bevond zich een Gauführerschule (gouwleidersschool).
In het geannexeerde vooroorlogse Poolse grondgebied werd de Poolse bevolking slachtoffer van uiteenlopende nationaalsocialistische misdaden, waaronder massale arrestaties, razzia's, deportaties naar dwangarbeid en concentratiekampen (ook van minderjarigen), executies, bloedbaden (onder meer tijdens de Intelligenzaktion en Aktion T4) en gedwongen verdrijvingen.
Het uiterst geheime hoofdkwartier van Adolf Hitler aan het Oostfront tijdens de Tweede Wereldoorlog, de Wolfsschanze, bevond zich bij het dorp Gierłoż.
rechts|thumb|Emigranten uit Litouwen komen aan in Eydtkau (hedendaags Tsjernysjevskoje), 1941. Ambtsbekleders De volgende personen behoorden tot de gouwleiding:
Gauleiter: Wilhelm Stich (6 december 1925 – januariMiller & Schulz 2021, p.308. / 1 februari 1926), Bruno ScherwitzJohn 2007, p.463. (1 februari 1926Höffkes 1986, p.297. – maartMiller & Schulz 2021, p.118. 1927Höffkes 1986, p.298.), Hans Albert Hohnfeldt (waarnemend) (11 maart 1927 – 20 juni 1928Axis History Forum: SS-Standartenführer Hans-Albert Hohnfeldt. Geraadpleegd op 7 augustus 2026.), Erich Koch (1 oktober 1928 - 23 april 1945Miller & Schulz 2017, p.88. / 8 mei 1945Höffkes 1986, p.183.) Gauleiterstellvertreter: Georg Heidrich, Ferdinand GroßherrStockhorst 2000, p.166. (november 1931 - 8 april 1945Zukunft-braucht-erinnerung.de: Übersicht der NSDAP-Gaue, der Gauleiter und der Stellvertretenden Gauleiter 1933–1945. Geraadpleegd op 7 augustus 2026.) Gauinspekteur: Fritz Schlegel Gauamtsleiter für Kommunalpolitik: Max Klimmek (1933 - 1935) Gauredner: Ernst Duschön Gauwalter der Deutschen Arbeitsfront: Ernst Duschön Gauwirtschaftsberater: Waldemar Magunia Gaudozentenbundführer: Hans-Bernhard von Grünberg (1935 - 1945) Gauamtsleiter: Hans-Bernhard von Grünberg (1938) Gauamtsleiter des Grenzlandamtes: Prof. Theodor Oberländer (1 juli 1933 - 1 juni 1937) SA-Gauführer Ostpreußen: Hans Albert Hohnfeldt (september 1927Höffkes 1986, p.151.)
KreiseWayback Machine: Verwaltungsgeschichte.de: Der Gau Ostpreußen. Geraadpleegd op 26 juli 2026. Allenstein-Land Allenstein-Stadt Angerapp Angerburg Bartenstein Braunsberg Darkehmen Ebenrode Elbing Gerdauen Goldap Gumbinnen Heiligenbeil Heilsberg Heydekrug Insterburg Johannisburg Königsberg (Pr.) Labiau Lötzen Lyck Mackeim Mackow Marienburg Marienwerder Memel-Land Memel-Stadt Mielau Mlawa Mohrungen Neidenburg Niederung Ortelsburg Osternburg Osterode Ostrolenka Pillkallen Plock Plöhnen Praschnitz Preußisch-Eylau Preußisch-Holland Pultusk Rastenburg Rosenberg Rössel Samland Scharfenwiese Schirps Schloßberg Schröttersburg Sensburg Sichelberg Stallupönen Stuhm Sudauen Suwalki Tilsit-Ragnit Treuburg Wehlau Zichenau Zie ook Gauliga Ostpreußen, de hoogste voetbalcompetitie in de gouw van 1933 tot 1945. Gauehrenzeichen Gouw (NSDAP)
Externe links Territorial.de: Gau Ostpreußen der NSDAP Calvin University: German Propaganda Archive: geïllustreerde lijst van gouwleiders Zukunft-braucht-erinnerung.de: Übersicht der NSDAP-Gaue, der Gauleiter und der Stellvertretenden Gauleiter 1933–1945 Wayback Machine: Verwaltungsgeschichte.de: Der Gau Ostpreußen
Ostpreußen Categorie:Oost-Pruisen Categorie:Geschiedenis van Koningsbergen