rechts|miniatuur|Novuss-spelers op de Baltische Kinderolympiade, 2006 Novuss (in het Ests bekend als koroona of korona) is een traditionele Letse precisiesport en een variant van het keuspel. De sport vertoont overeenkomsten met carrom en biljart, maar wordt gespeeld op een vierkant houten bord met houten schijven in plaats van ballen. Novuss geldt als de nationale sport van Letland en is eveneens wijdverbreid in Estland. Het spel kan zowel individueel (één tegen één) als in teams van twee (dubbelspel) worden gespeeld.
Geschiedenis Ontstaan in de Baltische havens (1925–1930) De oorsprong van novuss ligt in de periode tussen 1925 en 1927. Letse en Estse zeelieden die Engelse havensteden bezochten, kwamen daar in lokale pubs in aanraking met een soortgelijk keuspel op houten tafels. De zeelieden brachten schetsen en bouwtekeningen mee terug naar de Baltische regio. De eerste tafels werden vervaardigd in de havensteden Ventspils, Liepāja, Riga en Tallinn.
Novuss bleek uitermate geschikt voor gebruik aan boord van schepen. In tegenstelling tot ronde biljartballen, die bij golfslag van de tafel zouden rollen, bleven platte houten schijven door de wrijving stabiel op het houten speelveld liggen. Hierdoor werd het spel al snel een populaire vorm van tijdverdrijf onder matrozen tijdens lange zeereizen.
Standaardisatie en de Sovjet-periode (1932–1990) In de eerste jaren werd novuss gespeeld volgens uiteenlopende lokale regels. De eerste gestandaardiseerde spelregels werden in 1932 gepubliceerd door P. Tyutenikov in Riga. In hetzelfde jaar vond in Riga het eerste officiële kampioenschap plaats, dat werd gewonnen door Alberts Ramiņš. Na de Tweede Wereldoorlog beleefde de sport een sterke opleving, onder meer dankzij enthousiastelingen bij de Letse radio- en elektronicafabriek VEF. Op 6 december 1963 werd de Letse Novussfederatie (Latvijas Novusa federācija) opgericht. Vanaf 1964 werden nationale individuele kampioenschappen georganiseerd, gevolgd door teamkampioenschappen in 1966.
In 1980 werd novuss officieel opgenomen in het sportregister van de Sovjet-Unie als de nationale sport van de Letse SSR. Rond die tijd telde de sportvereniging in Letland meer dan 55.000 actieve beoefenaars.
Hedendaagse status en immaterieel erfgoed Na het herstel van de Letse onafhankelijkheid in 1991 behield novuss zijn status als volks- en competitiesport. In 2025 werd de Letse novusstraditie officieel opgenomen op de Nationale Lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed van Letland.
Spelmateriaal en opstelling Het spelmateriaal van novuss is aan strikte afmetingen gebonden die door de internationale federatie zijn vastgelegd.
462x462px|4_player 465x465px|NOVUSS_PLAYERS_AND_EQUIPMENT
Het speelbord Afmetingen: Het speelveld is vierkant en meet exact 100 X 100 cm.640x640px|NOVUSS_CUE_SPORT_GAME_BOARDS Materiaal: De ondergrond is gemaakt van meubelmultiplex, strak opgespannen en gepolijst. De buitenranden zijn voorzien van opstaande houten houten balken die als banden fungeren. Pockets: In alle vier de hoeken bevindt zich een ronde opening (pocket) met een diameter van 80 mm, voorzien van een opvangnet eronder. Lijnen: Op het speelveld zijn op een afstand van 130 mm van de randen stootlijnen aangebracht. Behandeling: Om wrijving te verminderen, wordt de tafel voor een wedstrijd ingewreven met een dunne laag boorzuurpoeder of speciaal speelpoeder.
Schijven, pucks en keu Objectschijven: Elke speler beschikt over 8 platte houten schijven met een gat in het midden. De ene speler speelt met rode schijven, de andere met zwarte schijven. Schietpuck: Een grotere houten schijf die door de speler als "speelbal" wordt gebruikt om de eigen objectschijven te raken. Keu: Een houten stok met een dunne punt, die lijkt op een biljartkeu, maar meestal korter en lichter is.
Spelregels en spelverloop Doel van het spel Het hoofddoel van novuss is om als eerste alle 8 eigen gekleurde schijven in de hoekpockets te stoten met behulp van de schietpuck. OnderdeelSpecificatieAantal spelers1 vs 1 (enkelspel) of 2 vs 2 (dubbelspel)Aantal objectschijven16 totaal (8 rood, 8 zwart)BeginopstellingSchijven liggen strak tegen de overstaande band opgelijndWinnende conditieEerste speler die alle 8 eigen schijven reglementair pot
Beurtverloop en stoten Plaatsing: De speler plaatst zijn schietpuck binnen zijn eigen stootzone op de stootlijn. Stoot: Met de keu wordt de schietpuck weggestoten richting de eigen objectschijven. Beurtbehoud: Als een speler ten minste één eigen schijf in een pocket pot zonder een overtreding te begaan, behoudt hij de beurt en mag hij nogmaals stoten. Beurtwissel: Mist de speler, of worden er geen eigen schijven gepot, dan gaat de beurt over naar de tegenstander.
Fouten en straffen Geen eigen schijf gepot: De speler slaagt er tijdens de stoot niet in om ten minste één eigen schijf (game disc) in een pocket te stoten. Combinatiestoot met tegenstander: De speler pot weliswaar een eigen schijf, maar tegelijkertijd ook een schijf van de tegenstander. Terugwaartse overtreding met de puck: Wanneer de speler geen donkere schijven meer in de eigen zone heeft liggen en de puck tijdens de stoot naar achteren glijdt over de eigen zone-lijn (zodanig dat de lijn niet meer zichtbaar is door het gat in de puck). Schijf verlaat het speelveld: Een schijf van de speler of de tegenstander springt over de rand, belandt op de rand of raakt een object buiten de tafel. (Gevallen schijven worden vervolgens in de centrale cirkel van het speelveld teruggeplaatst). Strafbare overtreding: De speler begaat een regelovertreding waarvoor een strafschijf (penalty disc) op het bord moet worden geplaatst.
Categorie:Spel Categorie:Precisiesport