Een kleisteker was een arbeider in een historische steenbakkerij die instond voor het steken (winnen) van de klei of leem die als grondstof diende voor de productie van bakstenen. Het beroep maakte deel uit van een reeks gespecialiseerde functies binnen het ambachtelijke productieproces van baksteen.
Werkwijze Het kleisteken gebeurde met een speciaal gereedschap, een kleispade of "pats". Voorafgaand aan het steken werd de bovenliggende zandlaag verwijderd (het "afzetten"), waarna de kleilaag zelf werd blootgelegd. Uit deze laag werden plakken klei gestoken van circa 30 à 40 cm lang, 10 à 12 cm breed en enkele centimeters dik. Deze plakken werden vervolgens ongeveer een maand te drogen gelegd op speciale droogplaatsen — een verhoogd plein of een loods — voordat ze verder verwerkt konden worden tot baksteen.
De kleilagen konden sterk variëren in dikte en samenstelling. In sommige ontginningsgebieden bereikten ze een dikte van circa 70 cm, bedekt door een dekzandlaag van ongeveer 1 meter, met een lensvormige en onregelmatige structuur. Voor tijdelijke steenbakkerijen volstond doorgaans een kleiplaat dicht bij de bouwplaats zelf; voor permanentere installaties, zoals vaste ovens, werd gezocht naar een uitgebreider ontginningsgebied.
Historische context De opkomst van veel 19e-eeuwse steenbakkerijen hing in sommige streken samen met grootschalige bouwprojecten die enorme hoeveelheden baksteen vereisten, zoals de aanleg van fortengordels (onder meer de Brialmontforten). Waar leem of klei overvloedig en gemakkelijk bereikbaar aanwezig was, ontstonden clusters van steenbakkerijen, doorgaans op enige afstand (minstens 100 meter) van openbare wegen om hinder te beperken.
Het beroep van kleisteker is, net als andere ambachtelijke steenbakkerijberoepen (zoals de uitkruier), vrijwel volledig verdwenen door de mechanisering van de baksteenindustrie in de 20e eeuw. Museum Rupelklei documenteert het beroep en de bijbehorende werktuigen, en toont de kleisteker als onderdeel van een reeks levensgrote figuren die de verschillende functies binnen de steenbakkerij uitbeelden.
Populaire cultuur Het beroep kreeg een vermelding in het Suske en Wiske-album De hellegathonden (1986, Paul Geerts), waarin het personage Jerom via een tijdmachine in het verleden terechtkomt en er tijdelijk als kleisteker werkt.
Zie ook Steenbakkerij Baksteen Uitkruier
Referenties
Categorie:Beroep Categorie:Baksteen