Quam Aerumnosa is een encycliek (pauselijke brief) van paus Leo XIII, gepubliceerd op 10 december 1888 en gericht aan de aartsbisschoppen en bisschoppen van Amerika. De brief behandelt de materiële en religieuze problemen waarmee Italiaanse emigranten in de Amerika's volgens de paus werden geconfronteerd. Leo XIII besteedde onder meer aandacht aan armoede, de omstandigheden tijdens de overtocht, economische uitbuiting, taalproblemen en het gebrek aan Italiaanstalige katholieke geestelijken.Leo XIII, Quam Aerumnosa, 10 december 1888, Heilige Stoel, nrs. 1–4; officiële Engelse uitgave onder de titel Encyclical of Pope Leo XIII on Italian Immigrants.
De encycliek stond in verband met initiatieven van de bisschop van Piacenza, Giovanni Battista Scalabrini, voor georganiseerde pastorale zorg onder Italiaanse emigranten. Historicus Roberto Sani beschouwt de publicatie als een belangrijk moment waarop de Heilige Stoel zich rechtstreeks ging bezighouden met de coördinatie van de kerkelijke zorg voor Italiaanse emigranten.Roberto Sani, “Tra esigenze pastorali e impegno per la preservazione dell'identità nazionale: la Santa Sede e l'emigrazione italiana all'estero tra Otto e Novecento”, História da Educação, 21 (51), 2017, pp. 143–185, doi:10.1590/2236-3459/67024. In latere theologische literatuur is Quam Aerumnosa daarnaast geplaatst aan het begin van een ontwikkeling binnen de katholieke sociale leer over migratie en de voorwaarden waaronder mensen hun land verlaten.Antônio Lemos, “The Theological Foundations of the Right to Stay in Catholic Social Teaching”, Journal on Migration and Human Security, 13 (1), 2025, pp. 168–181, doi:10.1177/23315024241302057.
Historische context Quam Aerumnosa verscheen tijdens de eerste decennia van de grote Italiaanse emigratie van het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw. Historicus Samuel L. Baily berekende dat tussen 1876 en 1915 ongeveer veertien miljoen Italianen hun land verlieten. Ongeveer 29 procent vertrok naar de Verenigde Staten en 15 procent naar Argentinië. De oorzaken verschilden per streek en periode en omvatten onder meer economische omstandigheden en mogelijkheden om elders werk en bestaanszekerheid te vinden.Samuel L. Baily, Immigrants in the Lands of Promise: Italians in Buenos Aires and New York City, 1870–1914, Cornell University Press, Ithaca, 1999, met name pp. 25–68. ISBN 9780801435621.
De katholieke institutionele reactie op deze emigratie was aanvankelijk beperkt. Volgens Sani hadden kerkelijke initiatieven voor Italiaanse emigranten tot in de tweede helft van de jaren 1880 doorgaans een plaatselijk, episodisch karakter. Onder Leo XIII kwam daarin verandering.
Een belangrijke rol in die ontwikkeling speelde Giovanni Battista Scalabrini, bisschop van Piacenza. Hij pleitte voor speciaal opgeleide priesters die Italiaanse emigranten in Amerika in hun eigen taal konden bijstaan. In november 1887 stemde Leo XIII in met de oprichting in Piacenza van een instituut voor priesters die voor deze taak zouden worden voorbereid. Vanuit kerkelijke instanties werden vervolgens contacten gelegd met bisschoppen in onder meer de Verenigde Staten en Brazilië.
In 1888 drong Scalabrini bij kardinaal Giovanni Simeoni, prefect van de toenmalige Propaganda Fide, aan op een rechtstreeks optreden van de paus tegenover de bisschoppen op het Amerikaanse continent. Op 10 december verscheen daarop Quam Aerumnosa. Sani stelt dat de pauselijke brief een deel, maar niet alle, voorstellen van Scalabrini overnam.
Inhoud
Situatie van de emigranten Leo XIII opent de brief met een beschrijving van Italianen die vanwege gebrek aan bestaansmiddelen naar Amerika vertrekken. De tekst stelt dat sommigen in hun nieuwe omgeving in nog moeilijker omstandigheden terechtkwamen dan die waaraan zij in Italië hadden proberen te ontsnappen.
De paus noemt verschillende problemen. Hij beschrijft de overtocht als gevaarlijk en bekritiseert tussenpersonen die volgens hem misbruik maakten van emigranten. Na aankomst zouden nieuwkomers door onbekendheid met taal en omgeving kwetsbaar zijn voor uitbuiting op de arbeidsmarkt. Naast deze materiële problemen besteedt de brief veel aandacht aan de religieuze en morele gevolgen die Leo XIII aan emigratie verbond. Deze beschrijving moet worden gelezen als de diagnose en waardering van de paus zelf; met name zijn opmerkingen over religieuze en morele achteruitgang hebben een uitgesproken katholiek-confessioneel karakter.
Pastorale zorg Het ernstigste probleem was volgens Leo XIII het gebrek aan geestelijken die Italiaans spraken. Daardoor zouden emigranten moeilijker toegang hebben tot katholiek godsdienstonderricht en de sacramenten. De encycliek noemt in dit verband onder andere doop, huwelijk en geestelijke bijstand aan stervenden.
Leo XIII vermeldt dat hij de kwestie door Propaganda Fide had laten onderzoeken. Daarbij moesten volgens de brief twee doelstellingen gezamenlijk worden nagestreefd: de religieuze zorg voor de emigranten en, voor zover mogelijk, vermindering van hun materiële nood.
Als belangrijkste praktische maatregel ondersteunde de paus de uitzending van Italiaanse priesters. Zij moesten in de taal van de emigranten kunnen preken, catechese geven en sacramenten bedienen. Voor hun opleiding verwees de encycliek naar het apostolische college in Piacenza onder verantwoordelijkheid van Scalabrini. Ook mannen van Italiaanse afkomst die in Amerika waren geboren, konden daar volgens de brief voor het priesterschap worden opgeleid.
Voor gebieden waar de Italiaanse bevolking over een groot gebied verspreid woonde, stelde Leo XIII gemeenschappen van priesters voor die vanuit een centrale plaats rondreizende missies konden verzorgen. De concrete organisatie daarvan liet hij aan de plaatselijke bisschoppen over. De uitgezonden priesters moesten onder het gezag van de bisschop van het bisdom waarin zij werkzaam waren blijven.
Sani wijst erop dat deze bepaling ook institutioneel van betekenis was. Scalabrini had voor bepaalde gebieden verdergaande regelingen voorgesteld, waaronder een grotere zelfstandigheid voor Italiaanse missionarissen. De uiteindelijke pauselijke brief handhaafde daarentegen nadrukkelijk de bevoegdheden van de plaatselijke bisschoppen.
Theologische en sociaal-ethische duiding De argumentatie van Quam Aerumnosa is in de eerste plaats pastoraal en soteriologisch. De materiële ellende van de emigranten krijgt aandacht, maar de brief beschouwt het ontbreken van geloofsonderricht, sacramenten en priesterlijke begeleiding als de zwaarste bedreiging. Theoloog Antônio Lemos duidt deze nadruk op pastorale zorg en de “redding van zielen” als de voornaamste theologische grondslag van deze vroege fase van de katholieke leer over migratie.
Lemos plaatst de encycliek tevens in de voorgeschiedenis van het later ontwikkelde katholieke begrip van een recht om te blijven: het idee dat mensen niet door armoede of andere omstandigheden gedwongen zouden moeten worden hun vaderland te verlaten. Volgens hem formuleert Leo XIII een dergelijk recht in Quam Aerumnosa nog niet expliciet. Lemos spreekt veeleer van de vroege wortels ervan, die zichtbaar zouden zijn in Leo's kritiek op migratie die uit economische noodzaak voortkomt en op de negatieve gevolgen daarvan.
Daarbij onderscheidt Lemos de benadering van Quam Aerumnosa van latere ontwikkelingen in de katholieke sociale leer. De brief richt zich in hoofdzaak op het welzijn en de geloofspraktijk van katholieke Italiaanse emigranten. Begrippen die in de twintigste-eeuwse katholieke migratie-ethiek centraler werden, zoals de universele bestemming van goederen en de waardigheid van iedere menselijke persoon als grondslag van migrantenrechten, spelen volgens zijn historische indeling in deze vroege fase nog niet dezelfde expliciete rol.
Deze duiding voorkomt dat latere begrippen rechtstreeks aan de tekst uit 1888 worden toegeschreven. Quam Aerumnosa bevat geen uitgewerkte theorie van migratierechten. De tekst combineert een concrete bespreking van armoede en uitbuiting met het kerkelijke doel om de katholieke geloofspraktijk van Italiaanse emigranten in stand te houden.
Historische betekenis Sani karakteriseert Quam Aerumnosa als het moment waarop de Heilige Stoel voor het eerst op directe en ondubbelzinnige wijze de bedoeling kenbaar maakte om initiatieven voor de religieuze bijstand aan emigranten zelf te sturen en te coördineren. In zijn analyse maakte de brief deel uit van een bredere verschuiving onder Leo XIII naar een actievere kerkelijke betrokkenheid bij de Italiaanse emigratie.
De encycliek bevestigde tegelijk de samenwerking tussen de Heilige Stoel, de door Scalabrini georganiseerde missionaire structuren en de bisschoppen in de bestemmingslanden. Doordat de missionarissen onder het gezag van de plaatselijke bisschoppen bleven, koos de paus niet voor een afzonderlijke kerkelijke jurisdictie voor Italiaanse migranten.
In hedendaagse literatuur over katholieke migratie-ethiek wordt de brief ook retrospectief beschouwd als een vroeg document in een langere ontwikkeling van katholieke reflectie over gedwongen of door noodzaak ingegeven migratie. Daarbij is de reikwijdte van de tekst beperkter dan die van latere kerkelijke documenten: de primaire zorg in Quam Aerumnosa geldt Italiaanse katholieke emigranten en hun pastorale begeleiding.
Zie ook
Rerum Novarum Katholieke sociale leer Italiaanse diaspora Lijst van encyclieken van paus Leo XIII
Externe link
Quam Aerumnosa - officiële Engelse tekst op de website van de Heilige Stoel
Categorie:19e-eeuws rooms-katholiek geschrift Categorie:Pauselijke encycliek Categorie:1888 Categorie:Migratie