Iranistiek (Perzisch: ايرانشناسی Irânšenâsi, ook wel Iranologie of Iraanse studies genoemd) is een interdisciplinair vakgebied dat zich bezighoudt met het onderzoek naar en de studie van de beschaving, geschiedenis, literatuur, taal, kunst en cultuur van de Iraanse volkeren. Het is een onderdeel van het bredere vakgebied van de oriëntalistiek.
Iraanse studies is breder dan Perzische studies, wat specifiek de studie van de Perzische taal en literatuur is. De discipline Iraanse studies richt zich op brede trends in cultuur, geschiedenis, taal en andere aspecten van niet alleen Perzen, maar ook van een verscheidenheid aan andere hedendaagse en historische Iraanse volkeren, zoals Koerden, Lors, Gilaki, Talysh, Tadzjieken, Pasjtoenen, Osseten, Beloetsjen, Scythen, Sarmaten, Alanen, Parthen, Sogdiërs, Bactriërs, Chorasmiërs en Mazanderani.
Middeleeuws Iran De middeleeuwse Perzische dichter Ferdowsi, auteur van het Iraanse nationale epos de Shahnameh, kan worden beschouwd als de grondlegger van de Iraanse studies, in die zin dat hij in zijn werk bewust de Perzische cultuur en geschiedenis onder de aandacht bracht. Ferdowsi's werk sluit aan op eerdere semi-historische werken zoals de verloren gegane Khwaday-Namag uit het Sassanidische tijdperk.
Een belangrijk werk in de Perzische geschiedschrijving is de Tarikh-i Mas'udi van Abulfazl Bayhaqi (995-1077), wiens vloeiende prozastijl een grote invloed had op de latere Perzische literatuur. De Perzische geschiedschrijving bereikte haar hoogtepunt twee eeuwen later met de Jami' al-tawarikh van Rashid al-Din (1247-1318). Andere belangrijke historische werken zijn de Tarikh-i Jahangushay van Ata-Malik Juvayni en de Zafarnamah van Sharaf ad-Din Ali Yazdi, een geschiedenis van de door Perzië beïnvloede veroveraar Timoer Lenk (1370-1405).
Modern Iran Twintigste-eeuwse geleerden in Iran die met dit vakgebied geassocieerd zijn, zijn onder meer Badiozzaman Forouzanfar, Abdolhossein Zarrinkoub, Zabihollah Safa, Mojtaba Minovi, Mohsen Abolqasemi, Ahmad Tafazzoli, Alireza Shapour Shahbazi en Fereydoon Joneydi. Gedurende deze periode stelde Ali-Akbar Dehkhoda het Perzische woordenboek Loghat-nameh samen.
Europa
Nederland Binnen het Nederlandstalige gebied is de Universiteit Leiden het meest toonaangevend, met de specialisatie Perzische taal en cultuur binnen de Midden-Oostenstudies.
Duitsland Duitsland is historisch gezien een van de meest productieve plaatsen buiten Iran zelf voor onderzoek en publicaties over Iran. De Iraanse studies (Duits: Iranistik) in Duitstalige landen gaan terug tot 1654, met de publicatie van Saadi's Golestan, met vertaling door Adam Olearius. De klassieke Iranologie in het Duits begon in het begin van de 19e eeuw met het onderzoek en de geschriften van Georg Friedrich Grotefend.
Iran-studieprogramma's in Duitsland vinden plaats aan de Freie Universität Berlin en de Georg-August-Universität Göttingen.
Frankrijk De opkomst van de Indo-Europese vergelijkende taalkunde en de vertaling van de Avesta vonden plaats aan het einde van de 18e eeuw, door de Franse geleerde Abraham Hyacinthe Anquetil-Duperron.
In Frankrijk worden Iraanse studiesprogramma's aangeboden aan de Université Sorbonne-Nouvelle en het Centre national de la recherche scientifique.
Zweden De vroegst bekende Zweedse bezoekers aan Iran waren Bengt Bengtsson Oxenstierna (1591-1643) en Nils Matsson Kiöping, beiden uit de 17e eeuw (c. 1621-1680). Tot de vroege Zweedse Iranologen behoorden Nathan Söderblom (1866-1931), Henrik Samuel Nyberg (1889-1974), Geo Widengren (1907-1996), Stig Wikander (1908-1984) en Sven Hartman (1917-1988). Tot de hedendaagse Zweedse Iranologen behoren Bo Utas (geb. 1938), Carina Jahani (geb. 1959) en Ashk Dahlén (geb. 1972).
Verenigd Koninkrijk Een belangrijke Europese wetenschappelijke organisatie die zich bezighoudt met Iraanse studies is de Societas Iranologica Europaea, opgericht in 1981. De Iran Heritage Foundation werd opgericht in 1995 en is gevestigd in Londen. Zij ondersteunen Iraanse studies aan verschillende universiteiten en sponsoren een breed scala aan publieke culturele evenementen.
Andere programma's voor Iran-studies in het Verenigd Koninkrijk zijn te vinden aan de Universiteit van Cambridge, het British Institute of Persian Studies, de Universiteit van Durham, de Universiteit van Oxford, de Universiteit van St Andrews, de Universiteit van Londen en de Library for Iranian Studies.
Andere landen Er zijn Iran-studiesprogramma's aan de Oostenrijkse Academie van Wetenschappen, de Jagiellonische Universiteit en de Universiteit van Warschau in Polen, de Universiteit van Salamanca in Spanje en de Scandinavische Vereniging voor Iran-studies (SSIS) op verschillende locaties in Scandinavië.
Noord-Amerika
Verenigde Staten
Columbia-universiteit A.V. Williams Jackson was een van de eerste Amerikaanse geleerden op het gebied van de Indo-Europese talen, en werkte als hoogleraar aan de Columbia-universiteit. Jackson stond bekend om zijn grammatica van het Avestisch. Het monumentale project Encyclopedia Iranica werd in 1985 gestart en geleid door Ehsan Yarshater, een gepensioneerd hoogleraar van de Columbia-universiteit.
Harvard-universiteit Richard N. Frye ontwikkelde in de jaren 1950 een programma voor Iraanse studies aan de Harvard-universiteit in Cambridge, Massachusetts.
Universiteit van Californië - Los Angeles Aan de Universiteit van Californië - Los Angeles (UCLA) werd in 1963 een programma voor Iraanse studies opgericht binnen de afdeling Near Eastern Languages and Cultures (NELC), die enkele jaren eerder, in 1959, was opgericht door Wolf Leslau. Het doctoraatsprogramma aan de UCLA is het grootste in Noord-Amerika en was de thuisbasis van emeritus hoogleraar Hanns-Peter Schmidt, die zich specialiseerde in Oud-Iraans en Oud-Indisch (Indo-Iranistiek). Het programma wordt nu geleid door M. Rahim Shayegan, die zich eveneens specialiseert in het oude Iran.
In 2021 organiseerde UCLA een Indo-Perzische muzikale samenkomst, die meerdere dagen duurde en zich richtte op de geschiedenis van de sitar en de setar.
Andere scholen Tijdens de Iraanse Revolutie (1978-1979) werden de Amerikaanse academische centra in Iran gesloten en hun bezittingen in beslag genomen. De opvolgende decennia waren gebrek aan financiering en de moeilijkheid om voor onderzoek naar Iran te reizen grote obstakels voor Iraanse wetenschappers in Noord-Amerika.
Andere universiteiten in de Verenigde Staten waar cursussen Iranistiek worden aangeboden, zijn onder andere de Universiteit van Chicago; Princeton-universiteit; Stanford-universiteit; Massachusetts Institute of Technology; de Universiteit van Arizona; de Universiteit van Oklahoma; de Universiteit van Maryland, College Park; de Universiteit van Michigan; Ohio State University; Quinnipiac University; de Universiteit van Texas in Austin; de Universiteit van Virginia; de Universiteit van Washington; en Indiana University Bloomington. Binnen het Universiteit van Californië-systeem worden programma's in Iraanse Studies aangeboden aan de Universiteit van Californië - Los Angeles, Universiteit van Californië - Irvine en San Francisco State University.
De International Society for Iranian Studies (voorheen bekend als de Society for Iranian Studies) werd in 1967 opgericht door een groep Iraanse promovendi en begon met de publicatie van het tijdschrift Iranian Studies. Het vakgebied breidde zich aanzienlijk uit in de jaren 1970, toen een aantal Amerikanen die in Iran voor het Peace Corps hadden gewerkt, academische posities bekleedden. De nauwe banden tussen Iran en de VS bevorderden de groei van academische programma's, evenals de oprichting van het Asia Institute in Shiraz en het American Institute of Iranian Studies.
Canada De Universiteit van Toronto heeft een programma voor Iraanse studies. De Yarshater-leerstoel voor Avestische en Pahlavi-talen aan de Universiteit van Toronto is een van de meest prestigieuze op dit gebied.
In 2021 ging de Universiteit van Toronto een meerjarig partnerschap aan met de Encyclopaedia Iranica Foundation om de digitale projecten Iranian Women Poets en Iranian Cinema te creëren.
Organisaties Het American Institute of Iranian Studies is een non-profitorganisatie die in 1967 is opgericht om Iraanse en Perzische studies in Amerikaanse onderwijsinstellingen te bevorderen. De Foundation for Iranian Studies is een non-profitorganisatie die in 1981 is opgericht in Bethesda, Maryland, en sinds 1982 een programma voor mondelinge geschiedenis organiseert. De Ilex Foundation is een non-profitorganisatie die in 1999 is opgericht in Boston, Massachusetts, om mediterrane en Nabij-Oosterse beschavingen te bestuderen.
De Iran Heritage Foundation is een non-profitorganisatie die in 1995 is opgericht door Ali Ansari in het Verenigd Koninkrijk. De parallelle organisatie Iran Heritage Foundation America is een non-profitorganisatie die in 2010 in New York is opgericht.
De Societas Iranologica Europaea (SIE) werd in 1983 in Rome opgericht, met leden uit Europese en niet-Europese landen. SIE zet zich in voor de bevordering en ondersteuning van de Perzische en Iraanse filologie, taalkunde, literatuur, geschiedenis, religies, kunst, archeologie, filosofie, etnologie, geografie, geesteswetenschappen en rechtsgeleerdheid.