Robert Charles Joseph Emile Jacquinot de Besange (Saintes, 15 maart 1878 – Berlijn, 10 september 1946) was een Franse jezuïet, missionaris, docent en humanitair hulpverlener die vanaf 1913 in China werkte. Tijdens de Slag om Shanghai in 1937 onderhandelde hij met Chinese en Japanse autoriteiten over de instelling van een veiligheidszone voor burgers in de Chinese wijk Nanshi. Deze zogenoemde Jacquinotzone bood volgens contemporaine berichtgeving onderdak aan ongeveer 250.000 Chinese vluchtelingen.War in China: Safety Zones, Time, 7 november 1938.
De in Shanghai toegepaste formule kreeg in andere Chinese steden navolging. Het internationale comité dat de veiligheidszone van Nanking organiseerde en onder leiding stond van John Rabe, deed daarbij rechtstreeks een beroep op Jacquinot om bij de Japanse autoriteiten te bemiddelen.U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, 1937, The Far East, Volume III, telegram nr. 984, Nanking, 2 december 1937. Het officiële commentaar van het Internationaal Comité van het Rode Kruis uit 1958 op artikel 15 van de Vierde Geneefse Conventie noemt de Shanghai-zone uitdrukkelijk de Jacquinot Zone en behandelt haar als een van de praktijkvoorbeelden die aan het systeem van geneutraliseerde zones voorafgingen.International Committee of the Red Cross, Commentary of 1958, Article 15 – Neutralized Zones, commentaar bij de Vierde Geneefse Conventie.
Vorming en komst in China
Jacquinot werd geboren in Saintes in het westen van Frankrijk en bracht een groot deel van zijn schooltijd door in Brest. In 1894 trad hij toe tot de Sociëteit van Jezus. Zijn langdurige jezuïetenopleiding bracht hem naar verschillende plaatsen buiten Frankrijk, onder andere in de Lage Landen: in het studiejaar 1903–1904 verbleef hij in Marneffe in de Belgische provincie Luik, waar hij Engels doceerde aan het jezuïetencollege Saint-Joseph. Het jaar daarop gaf hij in het Engelse Salisbury Frans aan Britse leerlingen.Marcia R. Ristaino, The Jacquinot Safe Zone: Wartime Refugees in Shanghai, Stanford University Press, Stanford 2008, ISBN 978-0-8047-5793-5.
Hij werd in 1909 in Hastings tot priester gewijd en legde op 3 februari 1913 in Parijs zijn laatste geloften af. Datzelfde jaar werd hij naar Shanghai gestuurd. Daar werkte hij als missionaris en docent. Hij gaf onder meer Engelse taal en literatuur aan de door jezuïeten geleide Aurora-universiteit en was tevens verbonden aan de katholieke gemeenschap van Hongkou.
In mei 1914 raakte Jacquinot zwaar gewond bij een ontploffing tijdens het maken van vuurwerk voor een processie. Zijn rechterarm moest grotendeels worden geamputeerd.Joseph You Guo Jiang, L’eroico ministero in Cina di Robert Jacquinot de Besange, La Civiltà Cattolica, 7 oktober 2023. De lichamelijke beperking weerhield hem er niet van zijn werkzaamheden voort te zetten; in Shanghai werd hij later ook wel als de 'eenarmige priester' aangeduid.
Humanitair werk vóór 1937
Jacquinot raakte in Shanghai steeds sterker betrokken bij hulpverlening tijdens overstromingen, hongersnood en gewapende conflicten. Zijn talenkennis en contacten binnen de internationale gemeenschap van Shanghai hielpen hem daarbij in de omgang met Chinese en buitenlandse autoriteiten.
Tijdens de gevechten tussen China en Japan in Shanghai in 1932 speelde hij al een rol bij de bescherming van burgers. Op 12 februari regelden de Britse en Amerikaanse consuls-generaal op verzoek van Jacquinot en majoor F. Hayley Bell van het Shanghai Volunteer Corps een wapenstilstand van vier uur. Volgens een telegram van de Amerikaanse consul-generaal Edwin S. Cunningham werd de gevechtspauze gebruikt om gewonden en niet-strijders uit het district Zhabei te evacueren.U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, 1932, The Far East, Volume III, telegram nr. 38, Shanghai, 12 februari 1932. Deze ervaring met een tijdelijke lokale afspraak tussen de strijdende partijen liep vooruit op de aanpak die Jacquinot vijf jaar later op veel grotere schaal zou toepassen.
De Jacquinotzone
Toen in augustus 1937 opnieuw zware gevechten om Shanghai uitbraken, konden de buitenlandse concessies een zekere bescherming bieden aan wie er toegang toe kreeg, maar de grote Chinese burgerbevolking daarbuiten liep direct gevaar. Jacquinot stelde daarom voor een deel van Nanshi – in buitenlandse bronnen destijds ook Nantao genoemd – ten zuiden van de Franse concessie als veiligheidszone voor niet-strijders in te richten.
Het plan berustte niet op een verdrag dat het gebied formeel neutraal maakte, maar op afzonderlijke toezeggingen van Chinese en Japanse zijde. De Chinese autoriteiten moesten militaire eenheden en installaties uit de zone verwijderen, terwijl van Japanse zijde werd verlangd dat het gebied niet zou worden aangevallen. Jacquinot en een internationaal samengesteld toezichtscomité moesten erop toezien dat het civiele karakter van het gebied behouden bleef.
De zone werd op 9 november 1937 formeel geopend. Het gebied besloeg ongeveer één vierkante kilometer.Xing Yi, Priest honored for saving thousands from invaders, China Daily, 15 december 2017. Time meldde in november 1938 dat ongeveer 250.000 Chinese vluchtelingen er bescherming hadden gezocht. De zone bleef tot 30 juni 1940 bestaan.
Hoewel zij naar Jacquinot werd genoemd, was de dagelijkse werking van de zone geen eenmansonderneming. De diensten en activiteiten werden voor een belangrijk deel door Chinezen zelf uitgevoerd. Het comité verdeelde het gebied in negen administratieve sectoren, elk onder leiding van een door de vluchtelingen gekozen Chinese functionaris; Chinese medewerkers organiseerden onder meer voedselvoorziening, sanitaire en medische zorg en registratie. Het internationale comité onderhield daarnaast de contacten met de oorlogvoerende partijen en zorgde voor buitenlandse hulp en financiering.
Nanking en het model van de veiligheidszone
De betekenis van de Jacquinotzone reikte al tijdens de oorlog verder dan Shanghai. Toen Japanse troepen eind 1937 de toenmalige Chinese hoofdstad Nanking naderden, besloot een groep achtergebleven buitenlanders daar een soortgelijke veiligheidszone voor burgers te organiseren. Het comité koos de Duitse zakenman John Rabe als voorzitter. Amerikaanse diplomatieke stukken tonen dat de organisatoren Jacquinot in Shanghai inschakelden als tussenpersoon bij hun onderhandelingen met de Japanse autoriteiten. Op 2 december liet Jacquinot het comité weten dat Japan het verzoek om formele erkenning van de zone niet inwilligde, maar had verklaard het gebied voor zover verenigbaar met de militaire noodzaak te zullen ontzien.U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, 1937, The Far East, Volume III, telegram nr. 979, Nanking, 2 december 1937. Later die dag bedankte het comité hem voor zijn diensten en vroeg het hem opnieuw bij Japan aan te dringen op rechtstreeks verstrekte garanties. In de veiligheidszone vonden uiteindelijk meer dan 200.000 vluchtelingen onderdak.
In 1938 werkte Jacquinot ook in Hankou aan de instelling van een veiligheidszone voor vluchtelingen. Time berichtte in november 1938 over zijn pogingen om daar opnieuw een beschermd vluchtelingengebied te organiseren.
Humanitair oorlogsrecht
De ervaringen met beschermde zones in onder meer Shanghai werden later betrokken bij de ontwikkeling van artikel 15 van de Vierde Geneefse Conventie van 1949.International Committee of the Red Cross, Commentary of 2025, Article 15 – Neutralized Zones, commentaar bij de Vierde Geneefse Conventie. Dit artikel maakt het mogelijk dat strijdende partijen in gebieden waar wordt gevochten overeenkomsten sluiten over zogenoemde geneutraliseerde zones voor gewonden, zieken en burgers die niet aan de vijandelijkheden deelnemen.
In zijn officiële commentaar uit 1958 verwees het Internationale Comité van het Rode Kruis naar eerdere praktijkvoorbeelden in Madrid tijdens de Spaanse Burgeroorlog, Jeruzalem in 1948 en Shanghai in 1937. Over het laatste geval stelde het commentaar dat de geneutraliseerde zone in Shanghai de naam Jacquinot Zone had gekregen ter ere van haar organisator. Daarmee geldt de Shanghai-zone als een van de praktische voorlopers van het naoorlogse stelsel, al was zij niet de enige bron ervan.
In 1939 werd Jacquinot door de Franse jurist en hoogleraar Jules Basdevant voorgedragen voor de Nobelprijs voor de Vrede.Nomination for Nobel Peace Prize, 1939, no. 11-1, Nobel Prize Nomination Archive.
Laatste jaren en nalatenschap miniatuur|Zijn graf op het Berlijnse Friedhof Berlin-Heiligensee
Jacquinot verliet China in juni 1940, na er ongeveer 27 jaar te hebben gewerkt. Na de Tweede Wereldoorlog leidde hij in Berlijn een Vaticaanse hulpdelegatie voor vluchtelingen en ontheemden. Hij overleed daar op 10 september 1946.
Historicus Poshek Fu merkte in 2010 op dat Jacquinots humanitaire werk, anders dan dat van bijvoorbeeld John Rabe en Raoul Wallenberg, weinig bekend was onder zowel China-specialisten als het brede publiek.Poshek Fu, bespreking van Marcia R. Ristaino, The Jacquinot Safe Zone: Wartime Refugees in Shanghai, The American Historical Review, jrg. 115, nr. 2 (april 2010), p. 518–519, DOI:10.1086/ahr.115.2.518.
Op 8 en 9 november 2014 vond aan de Shanghai Normal University een internationale wetenschappelijke conferentie plaats over Jacquinot en de bescherming van burgers in oorlogstijd. Volgens de universiteit namen onderzoekers uit onder meer China, Frankrijk, Duitsland, de Verenigde Staten en Nederland deel.“饶家驹与战时平民保护”国际学术研讨会顺利召开, Shanghai Normal University, 10 november 2014.
Ook in Frankrijk en in zijn geboortestad Saintes was Jacquinot lange tijd weinig bekend. Daar kwam mede verandering in door de Saintaise documentairemaker Sébastien Cassen. In 2013 werd Cassen via Couchsurfing benaderd door een Chinees die in Berlijn woonde en hem vroeg of hij informatie over Jacquinot had. Cassen kende hem op dat moment niet, controleerde vervolgens bij de gemeente of Jacquinot werkelijk in Saintes was geboren en begon zijn leven te onderzoeken. Zijn onderzoek leidde tot de documentaire Le Samaritain de Shanghai, waarvan in september 2019 in Saintes een eerste publieke versie werd vertoond.Étienne Latry, « C’est un personnage de série » : à Saintes, on célèbre les 80 ans de la mort du père Jacquinot, pionnier de l’aide humanitaire en Chine et figure méconnue en France, Sud Ouest, 8 september 2026, bijgewerkt 9 september 2026.Thibault Seurin, Saintes : le père Jacquinot, un parcours hors du commun à (re)découvrir, Sud Ouest, 23 september 2019, bijgewerkt 15 januari 2026. De documentaire werd in juni 2020 ook uitgezonden door de Franse katholieke televisiezender KTO.S.J., Saintes : "Le Samaritain de Shanghaï" diffusé lundi sur KTOtv, Sud Ouest, 26 juni 2020.
Op 10 september 2026, precies tachtig jaar na Jacquinots overlijden, werd in het Jardin public van Saintes een bronzen standbeeld van hem onthuld. Het beeld is gemaakt door de Chinese beeldhouwer Li Xiaochao en werd aan de stad geschonken door de vereniging Les Amis de Wu Jianmin. Bij de plechtigheid waren onder anderen voormalig Frans premier Jean-Pierre Raffarin, oud-diplomaat en voorzitter van de vereniging Xu Bo, burgemeester Bruno Drapron, voorzitter van het departement Charente-Maritime Sylvie Marcilly en beeldhouwer Li Xiaochao aanwezig. In de toespraken werd het monument tevens voorgesteld als een symbool van de historische band tussen Saintes en Shanghai.Séverine Joubert, Saintes : « Jacquinot est votre fierté, soyez fiers de lui », Sud Ouest, 10 september 2026.
Literatuur Marcia R. Ristaino, The Jacquinot Safe Zone: Wartime Refugees in Shanghai, Stanford University Press, Stanford 2008, ISBN 978-0-8047-5793-5. Shanghai Nantao Supervisory Committee, The Story of "The Jacquinot Zone", Shanghai, China, North China Daily News, Shanghai 1938.
Bronnen, noten en/of referenties
Categorie:Frans jezuïet Categorie:Frans missionaris