De Gasfabriek Arnhem was een gasfabriek die werd opgericht in 1844 en heeft bestaan tot 1966. De fabriek vervaardigde lichtgas door verwerking en verbranding van cokes en kolen.
Geschiedenis 1844 - 1930 De eerste Nederlandse gasfabrieken verrezen in de grote steden in het westen van Nederland. Dit begon in Amsterdam in 1825, en twee jaar later kwam de eerste fabriek in Rotterdam. Arnhem was de achtste Nederlandse stad met een gasfabriek. Vanaf 1844 beschikte de Gelderse hoofdstad over een fabriek die steenkoolgas gebruikte voor straatverlichting. De oprichter was de industrieel Willem H. de Heus. In eerste instantie werd de gasfabriek gevestigd aan het Roermondsplein in Arnhem.In 1844 kreeg Arnhem gas: er kwamen 86 vleermuisbranders Arnhemse courant (26 februari 1960)
In 1867 werd, onder toezicht van de gemeente Arnhem, een nieuwe fabriek gebouwd aan de Westervoortsedijk. Deze locatie lag buiten de stad, zodat stank en geluidsoverlast minder zouden zijn en er was genoeg ruimte voor mogelijke uitbreiding. Bovendien was nabijheid van de Rijn veel praktischer voor de aanvoer van steenkolen.
Het complex bestond uit een stokerij voor natte en droge zuivering, twee zuiverhuizen, een condensgebouw, een kantoor, een werkplaats en een dienstwoning. Opnieuw werd ondernemer de Heus exploitant van deze nieuwe gasfabriek. In 1870 naam de gemeente de exploitatie over. In 1874 werd een eerste gasleiding aangelegd vanaf de gasfabriek aan de Westervoorsche Dijk via het Eusebiusplein tot aan de Nieuwstraat in het centrum van Arnhem. Het netwerk van gasleidingen werd daarna uitgebreid waardoor het mogelijk werd om huishoudens (in de praktijk in eerste instantie vooral de herenhuizen) aan te sluiten middels het zogenaamde muntgasmeter-systeem.Bekendmaking Arnhemse courant (3 november 1874)
In 1900 werd ir. W. Niermeyer aangesteld als directeur. Onder zijn leiding vonden tussen 1905 en 1920 diverse uitbreidingen van de gasfabriek plaats. Zo werden een watergasfabriek en opslagbunkers voor benzol gebouwd, tevens werden de stokerij en mechanische blusinstallatie uitgebreid. In 1908 bedroeg het jaarbudget van de gemeente voor de gasfabriek ƒ 881.121, een bedrag dat acht keer zo hoog was als het hele budget voor de elektriciteitscentrale. In 1915 werd op het terrein ook een kleine fabriek geopend die watervrije ammoniak zou gaan vervaardigen.
In september 1927 werd door personeel de directeur Niermeyer dood aangetroffen in het condensorgebouw, hij was overleden aan een hartaanval. Zijn taken werden overgenomen door scheikundige Heukers die al werkzaam was bij het bedrijf. Kort na het overlijden kwam aan het licht dat de overleden directeur mogelijk betrokken was bij fraude. Hij zou commissiegeld ontvangen hebben van handelaren voor bewezen diensten. De familie heeft toen het onterecht verkregen retourcommissiegeld teruggestort in het fonds Burgerlijk Armbestuur.Nieuwe gascorruptie : de overleden directeur te Arnhem schuldig Voorwaarts: sociaal-democratisch dagblad (17 januari 1928)Plotseling overledenLeeuwarder Nieuwsblad (20 september 1927)
1930 - 1945 In 1930 besloot de gemeente om haar gasfabriek te reorganiseren. Reden hiervoor was dat men voorzag dat de gasfabriek een regionale functie zou gaan krijgen. Men maakte plannen voor de bouw van een aantal hellende kamerovens en nieuwe transportinrichtingen voor kolen en cokes. Hierdoor zou de jaarproductie van 12 miljoen kubieke meter gas opgevoerd kunnen worden naar 50 miljoen kubieke meter gas. Met de plannen die in 1934 gerealiseerd werden was ƒ 1.400.000 gemoeid.
In 1935 moest de gemeente Arnhem bezuinigen en besloot om voor de gasfabriek, het elektriciteitsbedrijf en het trambedrijf een overkoepelende directeur aan te stellen, dat werd ir. A. Van Honest. Als adjunct-directeur werd de heer Ketel aangesteld. Hij werd in 1937 directeur van de gasfabriek in Zutphen.Bezuinigingsspringvloed in Arnhem De tribune (11 april 1936)Afscheid J. Ketel De Standaard (1 juni 1937) Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Arnhem op 22 februari 1944 getroffen door een vergis-bombardement, hierbij raakte een deel van de gasfabriek zwaar beschadigd en brandde deze af. Het zou enkele maanden duren voordat de gasproductie weer op gang gebracht zou worden.Luchtaanvallen op Nederland The London news (26 februari 1944)Weer levering kolengas Arnhemse courant (29 Augustus 1944)
Na de Tweede Wereldoorlog Door de groei van huishoudens en industrie in Arnhem en de omliggende gemeenten, kon de gemeente Arnhem de gasbehoefte, ondanks de uitbreiding van de fabriek in 1952 waar een investering van een miljoen gulden voor was, niet meer alleen aan met haar gasfabriek. Toevoer van Duits gas was noodzakelijk. In 1956 werd duidelijk dat ondanks het extra gas tekorten zouden ontstaan in de winter. Verdere uitbreiding van de gasfabriek was een optie, maar de realisatie van de benodigde extra capaciteit zou pas twee jaar later haalbaar zijn. De gemeente besloot noodgedwongen opnieuw te investeren, dit keer in een propaanluchtinstallatie om de tekorten op korte termijn het hoofd te bieden.Arnhem kampt met tekort aan gas Deventer dagblad (12 mei 1956)
In 1960 kwam werd de uitbreiding van de gasfabriek tot stand. Met een investering van twee miljoen gulden werden de nieuwe schroefgashouder en de vloeibaargasinstallatie, met een hoge schoorsteen van zestig meter, bijnaam de Tulband, opgeleverd. Ook startte men, onder druk van bewoners van de naastgelegen Rijnwijk, met onderzoek naar het voorkomen van verspreiding van roet in de omgeving.Arnhems gasbedrijf trots op 60 meter hoge tulband Trouw (6 december 1960) In het zelfde jaar besloot de gemeente een deel van het terrein van de gasfabriek, na sloop van de twee oude gashouders, te verpachten aan Transport- en handelsmaatschappij Steenkolen Utrecht NV.Deel grond gasfabriek in erfpacht uitgegeven Arnhemse courant (8 juni 1960)
Sluiting Toen in 1959 het aardgasveld van Slochteren werd ontdekt, schakelde Nederland over op aardgas en werden de gasfabrieken die gebruik maakten van steenkool langzaam maar zeker overbodig. In 1963 werd voor de gemeente Arnhem al snel duidelijk dat de bij elkaar opgetelde investeringen van drie miljoen gulden, die in 1960 waren gedaan in feite als weggegooid geld zouden moeten worden beschouwd. Het nieuwe aardgas uit Slochteren maakte het behoud van de aardgasfabriek overbodig.Voorkeur in aard van gas kan Arnhem drie miljoen gulden kosten De Volkskrant (24 oktober 1963) De gemeente Arnhem besloot om in januari 1965 te starten met een overschakeling naar aardgas waarbij de gemeente het landelijke nieuws haalde met de zogenaamde “sudderplaatjes” omdat bleek dat de gaskooktoestellen in de klein-stand problemen hadden met de waakvlam.Toch sudderen op aardgas De Nieuwe Limburger (2 januari 1965)Comfoor-por-tabel De Telegraaf (5 januari 1965)Wat gaat er eigenlijk veranderen in het werk van de huisvrouw De Telegraaf (3 maart 1965) In 1966 werd de gemeentelijke gasfabriek aan de Westervoortsedijk in Arnhem buiten werking gesteld.Toen steenkool heel gewoon was Geldersarchief.nl
Milieu en bodemverontreiniging Na de definitieve sluiting verdwenen de gebouwen in de loop van de jaren '60 en '70. De fabriek liet een zwaar vervuild terrein achter dat later voor miljoenen euro's door de gemeente en de provincie gesaneerd moest worden.
1985 - 2024 In 1985 berichtte de gemeente Arnhem dat uit een onderzoek van Heidemij bleek dat het terrein en grondwater van de oude gasfabriek vol zat met cyaniden, aromaten en fenol. Mogelijk zou 20.000 kubieke meter grond moeten worden afgegraven.Terrein en grondwater bij oude gasfabriek zitten vol giftige stoffen De Volkskrant (4 april 1985) In 2010 zou de eerste sanering van het gebied, ter grootte van circa 3,5 hectare, ingeklemd tussen Westervoortsedijk, Rietgrachtstraat, Broekstraat en Van Oldenbarneveldtstraat starten. Het terrein werd gerekend tot een van de meest vervuilde stukken grond van Nederland. Het plan was om de grond tot anderhalve meter diep af te graven. De bodemsanering moest het terrein geschikt maken voor de realisatie van het nieuwe woningbouwproject Fluvium-Noord (Havenmeesterkwartier).Zwaar vervuild gasfabriekterrein in Arnhem kan worden gesaneerd De Gelderlander (20 februari 2011)Sanering Gasbriek eind 2010 Gelderlander.nl (27 januari 2009)
2025 De gemeente Arnhem startte in 2025 een verkennend onderzoek naar gezondheidsklachten van voormalige bewoners van de Rijnwijk, een wijk die in 2023 is gesloopt en plaatsmaakt voor nieuwbouw. Dit onderzoek komt voort uit zorgen van oud-bewoners, die in de regionale krant De Gelderlander aangeven dat een aanzienlijk aantal van hen kanker heeft gekregen. De regionale GGD is verantwoordelijk voor het in kaart brengen van deze klachten, wat volgens hen een belangrijke eerste stap is naar mogelijk vervolgonderzoek.Arnhem kijkt naar gezondheidsklachten omwonenden oude gasfabriek Het Reformatorisch Dagblad (11 april 2025)grond ongeschikt voor tuintjes Gelderlander.nl (17 april 2025)
Zie ook
Velper Gasfabriek
Categorie:Economie in Arnhem Categorie:Geschiedenis van Arnhem Categorie:Gasfabriek in Nederland