thumb|260px|De Steigersgracht bij de Vlasmarktsluis in 1908. Op de achtergrond de Weezenbrug en rechts de koepel van de Steigerse kerk.
De Steigersgracht is een watergang in het centrum van Rotterdam en een restant van het oudste havengebied van de stad. De gracht ligt ten zuiden van de Hoogstraat en vormt de verbinding tussen de Delftsevaart en het gebied bij de Leuvekolk. De huidige watergang volgt slechts gedeeltelijk de loop van de vooroorlogse Steigersgracht. Delen van de gracht waren al vóór 1940 overkluisd of gedempt; na het bombardement van 1940 werd het waterstelsel opnieuw ingericht en werd de gracht gedeeltelijk verlegd en verbreed.
De geschiedenis van de Steigersgracht hangt nauw samen met het ontstaan van Rotterdam. Aan de zuidzijde van de dam in de Rotte, waaruit de Hoogstraat ontstond, bevond zich al in de veertiende eeuw een aanlegplaats voor schepen. De oudst bekende vermelding daarvan dateert uit 1334. Deze aanlegplaats werd eenvoudig het Steiger genoemd en vormde een van de eerste havenvoorzieningen van Rotterdam.
Ontstaan Het gebied rond de latere Steigersgracht werd al lang vóór het ontstaan van de middeleeuwse stad bewoond. Bij archeologisch onderzoek in de gracht werd een vermoedelijke huisplaats uit de Romeinse tijd aangetroffen. Het merendeel van het gevonden aardewerk dateert uit circa 70–150 na Christus; daarnaast werden onder meer resten van cultuurgewassen en verkoold bereid voedsel gevonden.
Rond 1270 werd in de Rotte een dam aangelegd als onderdeel van de bedijking van het gebied. Buitendijks, aan de voet van de dam, ontstond een aanlegplaats voor kleine schepen. Vanuit dit gebied konden schepen via de latere Oude Haven de Nieuwe Maas bereiken. De naam Steiger ging in de loop van de tijd ook over op het aangrenzende water en de kade.
De Steigersgracht ontwikkelde zich uit een buitendijkse waterloop langs de zuidzijde van de Hoogstraat. Door haar ligging vormde zij een schakel tussen de waterwegen ten noorden van de oude zeedijk en de havens ten zuiden daarvan. Het gebied rond de Steigersgracht, de Kolk en de Oude Haven behoorde daarmee tot het oudste havengebied van Rotterdam.
Sluizen en waterverbindingen De Rotte mondde niet vrij in de Steigersgracht uit. Onder de Hoogstraat bevond zich in de middeleeuwen een stelsel van vijf uitwateringssluizen waarmee water uit de Binnenrotte naar de Steigersgracht kon worden afgevoerd. De sluizen lagen tussen de omgeving van de Grote of Sint-Laurenskerk en het toenmalige raadhuis.
Na de aanleg van de Rotterdamse Schie in de veertiende eeuw kreeg het water ook een verbinding met de Schie. De Rotterdamse Schie liep in de binnenstad verder als Delftsevaart en stond via een schutsluis in verbinding met de Steigersgracht. Hierdoor konden schepen tussen de Schie, de Rotte en de havens aan de Maas varen.
De Steigersgracht lag buitendijks ten opzichte van Schielands Hoge Zeedijk, waarvan de Hoogstraat deel uitmaakte. Het water speelde daardoor niet alleen een rol in de scheepvaart, maar ook in de afwatering van het oude Rotterdam.
Haven en handel thumb|260px|De Steigersgracht bij het Boerensteiger, tussen 1908 en 1912.
Aan de Steigersgracht vond vanaf de middeleeuwen overslag van goederen plaats. Schepen die vanaf de Maas de stad bereikten konden in de omgeving van het Steiger aanleggen, terwijl goederen die via de Rotte en de Schie werden aangevoerd hier verder werden verhandeld.
Voor het laden en lossen stonden langs het water verschillende kranen. Aan het spui tussen de Steigersgracht en de Delftsevaart stond een kraan voor het laden en lossen van schepen. Omstreeks 1475 werd bij de nabijgelegen Kolk een grotere stadskraan geplaatst, onder meer voor de groeiende wijnhandel.
Langs het water lagen verschillende gedeelten die onder afzonderlijke namen bekendstonden, waaronder het Steiger en het Boerensteiger. De bebouwing stond dicht tegen het water en bestond uit woningen, pakhuizen, winkels, cafés en andere bedrijfsruimten. Tot ver in de negentiende eeuw en ook nog in het begin van de twintigste eeuw voeren kleine binnenvaartschepen door de gracht.
Een markant gebouw in de omgeving was de rooms-katholieke Sint-Dominicuskerk aan de Hoogstraat, doorgaans de Steigerse kerk genoemd. De kerk, voltooid in 1836, had een grote koepel die boven de bebouwing rond de Steigersgracht uitstak. Het gebouw ging tijdens het bombardement van mei 1940 verloren. De naoorlogse Sint-Dominicuskerk, eveneens bekend als de Steigerkerk, werd in 1960 aan het Hang geopend.
Grotemarkt Een gedeelte van de Steigersgracht werd al in 1556 of 1557 overwelfd. Op de overkluizing ontstond een marktplein dat aanvankelijk Marktveld en later Grotemarkt werd genoemd. Het plein vormde daarmee letterlijk een overbrugging van het water.
Vanaf 1662 stond aan de Grotemarkt het bronzen standbeeld van Erasmus. Hierdoor werd het plein in de achttiende en negentiende eeuw ook wel Erasmusmarkt genoemd. Het standbeeld bleef daar tot het bombardement van 1940 staan.
Bruggen Over de Steigersgracht lagen verschillende bruggen die de dichtbebouwde stadsdelen aan weerszijden van het water met elkaar verbonden. Tot de bekendste behoorden de Soetenbrug, de Weezenbrug, de Hoenderbrug en de Valkenbrug. De ligging en het aantal bruggen veranderden mee met de gedeeltelijke dempingen en overkluizingen van de gracht.
De Weezenbrug ontleende haar naam aan het nabijgelegen weeshuis. De vooroorlogse brug werd na het bombardement vervangen; de huidige Wezenbrug ligt over de naoorlogs gewijzigde Steigersgracht.
Gedeeltelijke demping thumb|260px|Dempingswerkzaamheden aan de Steigersgracht bij het Boerensteiger in 1911.
Vanaf de zestiende eeuw werd de Steigersgracht op verschillende plaatsen overkluisd of gedempt. De aanleg van de Grotemarkt in 1556 of 1557 was daarvan een van de eerste grote ingrepen. In de negentiende eeuw veranderde de omgeving opnieuw door de aanleg van het Luchtspoor en de demping van de Binnenrotte.
Aan het begin van de twintigste eeuw werden verdere delen van de Steigersgracht aan het verkeer prijsgegeven. In 1905 besloot de gemeenteraad tot verdere overkluizing en demping van de gracht. In 1905 en 1906 werd het gedeelte vanaf de omgeving van de Grotemarkt richting de Hoenderbrug overkluisd of gedempt. Het gedempte gebied bij het spoorwegviaduct en de Hoofdsteeg werd bekend als het Middensteiger.
In 1911 volgden omvangrijke dempingswerkzaamheden ter hoogte van het Boerensteiger. Daarbij verdwenen opnieuw gedeelten van de oude gracht en verloren enkele bruggen hun oorspronkelijke functie.
Ondanks deze ingrepen bleef een aanzienlijk gedeelte van de Steigersgracht tot 1940 open en werd het nog voor de kleine scheepvaart gebruikt.
Bombardement en wederopbouw thumb|260px|Werkzaamheden voor de verbreding van de Steigersgracht in 1943, met op de achtergrond de beschadigde Laurenskerk en het Luchtspoor.
Bij het bombardement van 14 mei 1940 werd vrijwel alle bebouwing rond de Steigersgracht verwoest. Ook de kades en bruggen raakten zwaar beschadigd. Bij de daaropvolgende herinrichting van het verwoeste stadscentrum veranderden zowel het stratenpatroon als de loop van het water.
Tijdens de oorlogsjaren werd de oude Steigersgracht gedeeltelijk gedempt. Vervolgens werd een nieuwe, bredere waterloop aangelegd die niet overal de vooroorlogse bedding volgde. Foto's uit 1943 en 1945 tonen de werkzaamheden, waarbij delen van de gracht werden verbreed en nieuwe kademuren en bruggen werden aangelegd. De werkzaamheden behoorden tot de vroege wederopbouw van de verwoeste binnenstad en liepen vooruit op de naoorlogse inrichting die uiteindelijk in het Basisplan voor de Wederopbouw werd vastgelegd.
In de nieuwe situatie bleef de Steigersgracht aan de oostzijde verbonden met de Delftsevaart. Aan de westzijde werd in de jaren veertig de Leuvekolk aangelegd en kwam de Leuvesluis tot stand. De werkzaamheden waren in 1950 zover gevorderd dat op 18 mei van dat jaar het eerste schip door de nieuwe sluis werd geschut. Daarmee bleef via de Leuvekolk een waterverbinding met de Leuvehaven bestaan.
Huidige situatie thumb|260px|De Steigersgracht in 2020.
De huidige Steigersgracht maakt deel uit van de Rotteboezem en vormt met de Delftsevaart een van de weinige nog aanwezige watergangen in het historische centrum van Rotterdam. Door de gedeeltelijke dempingen en de verlegging en verbreding tijdens de wederopbouw wijkt de vorm van de gracht duidelijk af van die van vóór 1940.
In 2024 kreeg een gedeelte van de Steigersgracht een nieuwe functie door de opening van RiF010, een watersportgebied met een kunstmatige surfvoorziening. Binnen de bestaande kademuren werd daarvoor een afzonderlijk betonnen bassin aangelegd, waarin een installatie kunstmatige golven opwekt. RiF010 werd op 6 juli 2024 officieel geopend tijdens het Rotterdam Surf Open.
thumb|260px|De Steigerkerk, waar Museum Rotterdam wordt gevestigd.
Ook de bebouwing aan de gracht krijgt een nieuwe bestemming. Aan de Steigersgracht staat de Steigerkerk of Sint-Dominicuskerk, die in 1960 werd geopend en tot de wederopbouwarchitectuur van Rotterdam behoort. Het complex werd ontworpen door Kraaijvanger Architecten en omvat naast de kerkzaal onder meer een kapel, klokkentoren, voormalige kloosterwoningen en een binnentuin.
Nadat de kerkfunctie was beëindigd, kocht de gemeente Rotterdam in mei 2026 de kerk en het aangrenzende voormalige klooster. De gebouwen worden de nieuwe huisvesting van Museum Rotterdam. Museum Rotterdam ontving in mei 2026 de sleutels van het complex. De locatie wordt gefaseerd tot stadsmuseum ontwikkeld; daarbij worden onder meer een nieuwe publieksentree en ruimten voor tentoonstellingen en evenementen ingericht. Vanaf eind 2026 zijn in het gebouw al pop-upactiviteiten voorzien. Naar verwachting opent eind 2027 de eerste fase van het nieuwe museum, waarbij de presentatie 40-'45 NU een vaste plaats in het entreegebouw krijgt.
Zie ook Oude Haven (Rotterdam) Kolk (Rotterdam) Rotterdamse Schie Wezenbrug (Rotterdam) Leuvesluis RiF010
Categorie:Oppervlaktewater in Rotterdam Categorie:Geschiedenis van Rotterdam Categorie:Rotterdam Centrum