De academiebibliotheek van Franeker was de bibliotheek van de Universiteit van Franeker. Beide instituten hebben bestaan van 1585 tot 1843. Veel bibliotheken die eind zestiende eeuw in de Noordelijke Nederlanden werden gesticht hadden aanvankelijk vooral een collectie afkomstig uit opgeheven kloosters en onteigende kloostergoederen. Dat is in Friesland nergens het geval geweest. Nergens in Friesland is een aanvang van institutioneel boekenbezit uit de ongeveer 40 opgeheven Friese kloosters zichtbaar.
De academiebibliotheek was eerst uitsluitend toegankelijk voor hoogleraren. Er was een reglement uit 1589 waarin bepaald werd dat de - toen zeven- hoogleraren ieder een sleutel ontvingen. Zij mochten die sleutel niet uitlenen en anderen ook in hun aanwezigheid niet toelaten. Boeken werden niet uitgeleend en konden alleen in de bibliotheekruimte worden ingezien. In de praktijk werkte die afspraak lang niet altijd. Er werden geregeld boeken wel meegenomen en die dus ook verdwenen. In deze periode lagen de boeken ook niet aan de ketting. In 1601 werd dan ook een bibliothecaris aangesteld. In dat jaar verscheen ook de eerste catalogus. Die vermeldt een bezit van 688 titels in 893 boekbanden. Daarvan waren 261 titels op folioformaat en 427 in kwarto of octavo. De meeste van deze folianten zijn bewaard gebleven. Dat aantal van 893 boekbanden na 15 jaar van bestaan van de academiebibliotheek was aanzienlijk hoger dan dat van de Universiteitsbibliotheek Leiden na 15 jaar van zijn bestaan. In deze fase was de academiebibliotheek vooral een consultatiebibliotheek voor de hoogleraren en diende als aanvulling op hun eigen persoonlijke bibliotheek.
De collectie van de academiebibliotheek bestond uit boeken voor de vier terreinen van de faculteiten van de universiteit. Theologie, rechten, medicijnen en artes liberales. In Franeker waren dat Hebreeuws, Latijn, Grieks, filosofie en wiskunde. De catalogus van 1601 toont nog een ondervertegenwoordiging van het aantal titels op het terrein van rechten. Dat aantal was 4 % van het totaal. Het is mogelijk dat dit in deze fase te maken had met een veel uitgebreidere collectie op dat terrein bij de bibliotheek van het Hof van Friesland. In de loop van de zeventiende eeuw groeit echter ook het aandeel van titels op het terrein van rechten. Aan de groei van de bibliotheek, ook in kwalitatieve zin, werd vooral bijgedragen door schenkingen van aan de universiteit verbonden hoogleraren. Met name enkele hoogleraren die de leerstoel Hebreeuws hadden bekleed schonken een aanzienlijk deel van hun eigen boekenbezit. Johannes van den Driesche en Sixtinus Amama waren Europees vermaarde Hebraïci die onder meer zorgden dat de befaamde Rabbijnenbijbel van Daniel Bomberg in de collectie van de bibliotheek werd opgenomen. Ook een exemplaar van de Biblia Regia van Christoffel Plantijn was in het bezit van de bibliotheek. De groei van de gehele collectie wordt duidelijk uit de vijf catalogi die in de zeventiende eeuw nog volgen alsmede de catalogus van 1713. Er zijn dan 1282 titels en 1696 boekbanden. Er volgen daarna nog slechts twee aanvullingen uit 1749 en omstreeks 1756.
Vanaf omstreeks 1630 verkregen ook de studenten toegang tot de bibliotheek. Vermoedelijk is dat ook het tijdstip dat de boeken aan de ketting worden gelegd. Toch slaagde een student erin om honderd boeken uit de bibliotheek te ontvreemden. In 1648 stond hij alsmede de hoogleraar die daar toezicht op had moeten houden terecht. Door schenkingen van onder meer hoogleraren en andere personen, het Hof van Friesland en de stad Harlingen kon dit verlies vrij snel gecompenseerd worden.
Even na 1680 werd de bibliotheek geheel opnieuw ingericht. De overdwars geplaatste lessenaars met boekenplanken verdwenen. Hoge boekenkasten langs de wanden van de bibliotheekruimte kwamen daarvoor in de plaats. Dat betekende dat in 1683 ook de boeken weer ontketend werden. Na de opheffing van de universiteit werd de bibliotheek overgedragen aan de provincie Friesland en vormde daarmee de basiscollectie van de Provinciale Bibliotheek van Friesland, opgericht in 1851. Vanaf 2002 wordt deze collectie boeken beheerd door Tresoar.
Categorie:Bibliotheek in Nederland