miniatuur|Een kwakzalver en zijn assistent(ca. 1630), Jan Miense Molenaer, privécollectie Kwakzalverij is strikt genomen het onbevoegd uitoefenen van de geneeskunde.Van Dale.nl, Betekenis ' kwakzalverij ' Ook het toepassen van betwiste medische handelingen door bevoegde artsen wordt wel als zodanig beschouwd. Kwakzalverij wordt veelal gezien als oplichterij. Iemand die kwakzalverij beoefent wordt kwakzalver of kwak genoemd.
Definities De Nederlandse term 'kwakzalverij' bestaat al erg lang en de definities ervan lopen uiteen. Vrijwel alle definities refereren aan geneesmiddelen waarvan de klinische werkzaamheid onbewezen is, maar gaan niet uit van opzettelijke misleiding.
Een oude beschrijving van een kwakzalver is van de hand van Koerbagh in zijn boek Bloemhof van Allerley Lieflijkheyd (1668):
De Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse Taal, 15e druk (2015) spreekt van: "[Iemand] die nutteloze middelen toepast ter genezing van de een of andere ziekte, of middelen beweert te kennen tegen alle mogelijke ziekten, ofwel [iemand] die zulke middelen, meestal met veel ophef, te koop aanbiedt. - onbevoegd beoefenaar van de geneeskunst."
De skeptische organisaties SKEPP en Skepsis verstaan onder kwakzalverij:
Henriette Roscam Abbing, hoogleraar gezondheidsrecht aan de Universiteit Utrecht, legt in haar definitie van kwakzalvers de nadruk op het niet bonafide handelen: "een niet bonafide alternatieve behandelaar".Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 1994, 138, nr 6 blz. 287
Het hof Amsterdam vatte in 2007 de definitie gehanteerd door Vereniging tegen de Kwakzalverij samen als:
De Vereniging tegen de Kwakzalverij merkte in 2009 zelf in haar bundel uitgegeven voor een congres over "Kwakzalverij in de twintigste eeuw" op dat de kwalificatie 'kwakzalver' geen beschuldiging van kwade trouw of oplichting inhoudt.
In 2026 veranderde de Vereniging tegen de Kwakzalverij de definitie als volgt:Elk handelen in relatie tot de gezondheidstoestand van mens of dier, waaronder ook het verlenen van raad of bijstand,a. dat niet is gebaseerd op volgens huidige inzichten toetsbare, logische dan wel empirisch-houdbare hypothesen en theorieën, en b. waarvan de effectiviteit en veiligheid niet door wetenschappelijke toetsing zijn vastgesteld.* Aanvullend is veelal sprake van: c. toepassing van behandelingen zonder overleg met medebehandelaars,d. actieve verspreiding onder het publiek.*Wanneer het handelen plaatsvindt binnen wetenschappelijk onderzoek naar effectiviteit en veiligheid zal dit handelen niet worden aangemerkt als kwakzalverij, mits het is gebaseerd op volgens huidige inzichten toetsbare, logische dan wel empirisch-houdbare hypothesen en theorieën.
Synoniemen Synoniemen voor de term kwakzalver zijn: charlatan, heggedokter, kakadoris, kwak, lapzalver, marktschreeuwer, medicaster, wonderdokter.
Kwakzalverij versus geneeskunde Het onderscheid tussen kwakzalverij, geneeskunde, experimentele geneeskunde, en protowetenschap is niet altijd even eenvoudig te maken; door voortschrijdend medisch inzicht kan een behandeling, indien nu toegepast, als kwakzalverij worden bestempeld, hoewel die behandeling vroeger legitiem was. Voorbeelden daarvan zijn uroscopie, de humorenleer, aderlaten en lobotomie. Het is ook mogelijk dat een eerder als kwakzalverij bestempelde behandeling legitiem wordt. Zo worden in verschillende ziekenhuizen madentherapie toegepast en bij sommige indicaties vindt wondbehandeling plaats met honing. De behandeling van posttraumatische stressstoornis met eye movement desensitization and reprocessing-therapie kreeg erkenning na gebleken resultaat.EMDR Skepsis, 2004
Volgens de bovengenoemde drie organisaties heeft kwakzalverij meestal als doel om geld te verdienen, om het eigen ego te vergroten, of om macht over anderen te verkrijgen. Het is echter moeilijk onderscheid te maken tussen kwakzalvers die werkelijk frauduleus handelen, en degenen die misleid zijn over hun eigen vermogens. Bovengenoemde drie organisaties stellen dat kwakzalvers valse hoop verkopen aan kwetsbare en makkelijk te misleiden mensen die wellicht werkelijk lijden. Velen vinden de praktijken van de kwakzalver hogelijk onethisch. Aanhangers van de alternatieve geneeswijzen zien de term kwakzalverij als een neerbuigend en denigrerend oordeel omdat ze zichzelf nooit zouden beschrijven als kwakzalvers. Kwakzalverij is verder het oordeel over de onwerkzaamheid en onjuistheid van de behandelmethode of therapie van de alternatieve therapeuten.
Volgens bovengenoemde drie organisaties is een van de kenmerken van kwakzalverij dat een kwakzalver zelden een behandelingswijze laat varen, hoe vaak ook is aangetoond dat deze niet werkt of zelfs gevaarlijk is. Dat iets niet gebaseerd is op de nieuwste medische kennis, wordt door kwakzalvers meestal als een pre gebracht.
Tuchtrecht Binnen de geneeskunde bestaan duidelijke gedragsregels en een beroepsethiek die de grenzen aangeven van wat de arts mag beloven. Overtreding van deze regels kan leiden tot tuchtrechtelijke gevolgen voor de arts, in het ergste geval ontzetting uit het beroep en verwijdering van de arts uit het BIG-register in Nederland. Dit betekent dat de arts niet meer als geregistreerd arts werkzaam kan blijven en zijn werkzaamheden dus niet meer kan uitvoeren.
Sommige alternatieve beroepsverenigingen hebben ook een systeem van tuchtrecht. Zo heeft de Stichting Tuchtrecht Beroepen Natuurlijke Gezondheidszorg (TBNG) een systeem, dat als zwaarste tuchtrechtelijke maatregel kent de schorsing als registertherapeut, met aantekening van die schorsing in het register voor een periode van maximaal twee jaar en doorhaling in het register van een door de TBNG erkend registerinstituut. Bovendien is het de taak van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd om in te grijpen wanneer de kwaliteit van de gezondheidszorg in gevaar komt.
In België is de Orde der artsen bevoegd voor het opleggen van gedragsregels in het uitoefenen van de geneeskunde. De verschillende raden van de orde hebben disciplinaire bevoegdheden en kunnen tuchtmaatregelen opleggen aan artsen. De procedure voor het bepalen van eventuele tuchtmaatregelen is geheim.
Geschiedenis miniatuur|Theriak(14e eeuw), illustratie in de Tacuinum sanitatis
Kwakzalverij heeft door de gehele menselijk geschiedenis bestaan. Soms werd theater vermengd met medische handelingen, om verstrooiing voor het publiek te verzorgen en tevens de personen te genezen. De vermenging van kwakzalverij met werkelijke geneeskunst is in verschillende culturen opgetreden.
Gregorius van Tours verklaarde dat het schraapsel van grafstenen van heiligen een geneeskrachtige werking had.Buist, G. (2000). Geheimen in het Vechtdal. Uitgave van Stichting Kunst & Cultuur Overijssel. Ook schraapsel van heiligenbeelden en kerken zou geneeskrachtig zijn. Deze en soortgelijke praktijken worden ook wel gezien als bijgeloof.
miniatuur|links|De keisnijder(ca. 1494/1516), Jheronimus Bosch, Prado
In de middeleeuwen trokken vrije chirurgijns, gespecialiseerde chirurgijns (steensnijders = blaassteensnijders, staarstekers, tandentrekkers, etc), piskijkers, kwakzalvers en wonderdokters door het land. Deze verkochten allerlei vage middelen, poeders waaronder paddenbloed, theriak, Indische slangenolie en addergif. Ze deden ook enkele ingrepen. Zo beweerde de keisnijder dat hij een krankzinnige of iemand die aan hevige hoofdpijnen leed, kon genezen door ‘versteende horzels’ uit het hoofd te snijden. De gedachte hierachter was dat een daas via een oor in het hoofd was gekomen. De keisnijder maakte een snee in de hoofdhuid, en toverde vingervlug een meegebrachte steen tevoorschijn. De kwakzalvers kwam je het meest op het platteland tegen, gezien daar de minste opleiding mogelijk was. De scheidslijn tussen een minder goed opgeleide vrije meester en een kwakzalver is moeilijk te trekken. Kwakzalvers werden regelmatig op doek gezet (o.a. Jan Steen, Gerard Dou), maar ook in de kluchten werden ze regelmatig ten tonele gevoerd (o.a. Focquenbroch: Hans Keyenvresser, der hochdeutsche Quacksalber). Vaak waren ze van Duitse afkomst.leidsekluchtencompagnie.nl
miniatuur|De kwakzalver(ca. 1650/1660), Jan Steen, Rijksmuseum
In Nederland vielen de chirurgijns oorspronkelijk onder het gilde van barbiers, pantoffelmakers, klompenmakers en schaatsenmakers. Na 1550 kregen zij een eigen gilde dat ook vakonderwijs verzorgde in de vorm van anatomische lessen. Anderen die genezende activiteiten wilden uitoefenen, konden goedkeuring verkrijgen van het chirurgijnsgilde, ze werden zogeheten geprivilegieerde kwakzalvers. Een voorbeeld van een bekend 18e-eeuws kwakzalver was Peerken uyt Boekweitstro uit Onze-Lieve-Vrouw-Waver.
In de negentiende eeuw kwam op het grote publiek gerichte reclame voor gepatenteerde geneesmiddelen op. Dit werd tevens het "gouden tijdperk" voor de kwakzalverij. De "geneesmiddelen" bevatten soms ingrediënten, die bedoeld waren om de patiënt zich beter te laten voelen; stoffen die tegenwoordig als stimulerende middelen worden beschouwd. Veel van deze middelen bevatten ook stoffen waarvan nu bekend is dat ze zeer schadelijk zijn, zoals zware metalen. Ook werd water met opgeloste radioactieve verbindingen (bijvoorbeeld radiumzouten) verkocht als gezond.
Moderne kwakzalverij thumb|Een kwakzalver op de lokale markt van Tabant, Aït Bouguemez, Centraal-Marokko. Hij verkoopt kaartjes die mensen moeten beschermen als zij een slang tegenkomen Moderne kwakzalverij komt onder andere voor in de vorm van met veel publiciteit verkochte wondermiddelen, of wonderdiëten, veelal gericht op gewichtsverlies, fitheid, haargroei, vergroten van de penis et cetera. De middelen werken niet en geven de slachtoffers valse hoop. In sommige gevallen worden zelfs magische of magnetische sieraden verkocht die tegen allerlei kwalen zouden helpen. Op sociale media is er geen ontkomen aan: aanbieders van pillen, diëten en therapieën waarvan de werking niet is bewezen.Karel Smouter, Middel tegen online kwakzalverij nog niet gevonden, NRC, 7 oktober 2023, blz. 8. Ook homeopathie is volgens velen een hedendaagse vorm van kwakzalverij.https://www.senat.fr/notice-rapport/2012/r12-480-1-notice.html. Gearchiveerd op 5 september 2023. https://easac.eu/fileadmin/PDF_s/reports_statements/Homeopathy/EASAC_Homeopathy_statement_web_final.pdf
Verder zijn er charismatische personen die een grote invloed uitoefenen op kwetsbare mensen, die door ondeugdelijke handelingen of middelen valse hoop wekken bij hun slachtoffers. Zo kan Jomanda naar eigen zeggen kraanwater zodanig instralen dat het effectief is tegen allerlei ongemakken of ziekten.
In 2004 kwam de zogenaamde Biostabil van Bruno Santanera in het nieuws; een sieraad dat een magneetje bevat dat fysieke en psychische problemen bij een mens zou oplossen. Het werd in Nederland verkocht door middel van televisiespotjes met Tineke de Nooij. De kritiek vanuit de media en het internet zou hebben geleid tot zwaar winstverlies voor de producent en verkoper.
In 2007 werd een aantal artsen permanent uit hun beroep gezet, omdat zij de actrice Sylvia Millecam met alternatieve geneeswijzen hadden behandeld en daarbij de werkelijke ziekte, borstkanker, hadden ontkend. Bij twee van deze artsen ging het niet om een incident. Het rapport uit 2004 van de Inspectie voor de Gezondheidszorg over deze zaak stelt "de casus M. is een casus vol voorbeelden van gevaarlijke kwakzalverij waaraan de Nederlandse burger bloot kan staan."
Signalen die wijzen op kwakzalverij In een artikel over het aanbieden van groeihormoon als middel 'tegen het ouder worden' worden de volgende claims en misleidende verkooptechnieken genoemd als typisch deel van de tactieken van kwakzalvers:“Anti-Aging Medicine: The Legal Issues. Anti-Aging Quackery: Human Growth Hormone and Tricks of the Trade—More Dangerous Than Ever”, J. Gerontol. A: Biol. Sci. Med. Sci. (2004) 59 (7): B682-B691. doi: 10.1093/gerona/59.7.B682