Handekenskruid (Dactylorhiza) is een geslacht van planten uit de orchideeënfamilie (Orchidaceae). De botanische naam Dactylorhiza is ontleend aan het Oudgriekse , daktulos (vinger) en , rhiza (wortel), wat betrekking heeft op de ondergrondse wortelknollen, die lijken op een hand met een aantal vingers. De bloemen variëren in kleur van diep paars tot lichtroze (vrijwel wit); één soort, de groene nachtorchis, heeft groene bloemen. Het is een geslacht waarvan het zwaartepunt in Europa ligt. Dat is vrij ongebruikelijk voor een geslacht uit deze familie. Binnen de Benelux is het een van de meest voorkomende geslachten van orchideeën. Het omvat enkele soorten die voor een orchidee vrij snel groeien en in pionieromstandigheden kunnen optreden.
Handekenskruid geldt als een voor taxonomen moeilijk geslacht. De onderverdeling in soorten is voortdurend onderwerp van discussie, en de flora's vertonen vaak verschillen in de wijze van indelen. Zo classificeerde Heukels' Flora van Nederland de rietorchis vanaf de 20e druk (1983) als ondersoort van de brede orchis, maar de Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en aangrenzende gebieden classificeert hem steeds als soort. De reden van deze moeilijkheden is het voortdurend optreden van tussenvormen of natuurlijke kruisingen en het gebrek aan begrip over de wijze waarop nieuwe soorten ontstaan. Zo is inmiddels van de rietorchis duidelijk dat die is ontstaan uit een polyploïde kruising tussen enerzijds de vleeskleurige orchis en anderzijds de gevlekte orchis of bosorchis. In de klassieke botanie zou het taxon dan als hybride zijn benoemd: Dactylorhiza × praetermissa; met het verworven inzicht dat uit zulke kruisingen populaties ontstaan die de kenmerken van een soort hebben, blijft het teken dat de hybride aanduidt achterwege. (2020). Soorten en soortvorming. Heukels' Flora van Nederland ed. 24: 11
Soorten In Nederland en België komen de volgende soorten, ondersoorten en variëteiten voor:
Dactylorhiza fuchsii Bosorchis Dactylorhiza incarnata Vleeskleurige orchis Dactylorhiza maculata Gevlekte orchis Dactylorhiza maculata subsp. elodes Tengere heideorchis Dactylorhiza maculata subsp. ericetorum Heideorchis Dactylorhiza majalis Brede orchis Dactylorhiza praetermissa Rietorchis Dactylorhiza praetermissa var. junialis Gevlekte rietorchis Dactylorhiza purpurella Purperrode orchis Dactylorhiza sphagnicola Veenorchis Dactylorhiza viridis Groene nachtorchis
In Europa en Azië komen verder nog voor: Dactylorhiza alpestris [ Pyreneeën, Alpen, Karpaten ] Dactylorhiza aristata [ Oost-China tot Zuid-Alaska ] Dactylorhiza atlantica [ Marokko: Atlasgebergte ] Dactylorhiza baumanniana [ Bulgarije tot Noord-Griekenland ] Dactylorhiza cordigera [ Zuidoost-Europa tot Oekraïne ] Dactylorhiza cyrnea [ Corsica ] Dactylorhiza czerniakowskae [ Centraal-Azië ] Dactylorhiza durandii [ Marokko tot Noord-Algerije ] Dactylorhiza elata Grote rietorchis [ West-Europa tot het westelijk Mediterraan gebied ] Dactylorhiza euxina [ Noordoost-Turkije tot de Kaukasus ] Dactylorhiza foliosa [ Madeira ] Dactylorhiza francis-drucei [ Schotland ] Dactylorhiza graggeriana [ Westelijke Himalaya ] Dactylorhiza hatagirea [ Mongolië tot de Himalaya ] Dactylorhiza iberica [ Griekenland tot Iran ] Dactylorhiza insularis [ westelijk Mediterraan gebied tot westelijk Centraal-Italië ] Dactylorhiza isculana [ Oostenrijk ] Dactylorhiza kafiriana [ Kaukasus, Noordoost-Afghanistan tot de westelijke Himalaya ] Dactylorhiza kerryensis [ West- en Zuid-Ierland, Noordelijk Groot-Brittannië ] Dactylorhiza kulikalonica [ Centraal-Azië ] Dactylorhiza lapponica [ Noord-Europa, met Frankrijk, Tsjechië en Roemenië als zuidgrens ] Dactylorhiza maculata subsp. savogiensis [ Pyreneeën, westelijke Alpen ] Dactylorhiza magna [ Centraal-Azië ] Dactylorhiza osmanica [ Turkije tot Syrië ] Dactylorhiza phoenissa [ Libanon ] Dactylorhiza romana [ Mediterraan gebied tot Centraal-Azië ] Dactylorhiza russowii [ Centraal-Europa tot Centraal-Siberië ] Dactylorhiza saccifera [ Mediterraan gebied ] Dactylorhiza salina [ Kaukasus tot de Amoer ] Dactylorhiza sambucina Vlierorchis [ Europa, met uitzondering van Groot-Brittannië, Ierland, Nederland en België ] Dactylorhiza sibirica [ Siberië ] Dactylorhiza sudetica [ Noord- en Oost-Europa tot Siberië ] Dactylorhiza traunsteineri Smalle orchis [ Noord-, Oost- en Zuidoost-Europa tot West-Siberië ] Dactylorhiza traunsteinerioides [ Groot-Brittannië en Ierland ] Dactylorhiza umbrosa [ West- en Centraal-Azië tot Siberië ] Dactylorhiza urvilleana [ Noord- en Noordoost Turkije tot Iran ]
Hybriden Dactylorhiza × abantiana D. iberica × D. majalis subsp. nieschalkiorum Dactylorhiza × aldenii D. iberica × D. majalis subsp. kalopissii Dactylorhiza × altobracensis D. maculata × D. sambucina Dactylorhiza × alutiiqorum D. aristata × D. viridis Dactylorhiza × aschersoniana D. incarnata × D. majalis Dactylorhiza × baicalica D. incarnata subsp. cruenta × D. salina Dactylorhiza × balabaniana D. iberica × D. urvilleana Dactylorhiza × bayburtiana D. euxina × D. umbrosa Dactylorhiza × beckeriana D. incarnata × D. maculata × D. majalis Dactylorhiza × boluiana D. majalis subsp. nieschalkiorum × D. saccifera Dactylorhiza × braunii D. fuchsii × D. majalis Dactylorhiza × breviceras D. osmanica × D. urvilleana Dactylorhiza × claudiopolitana D. incarnata × D. maculata Dactylorhiza × conigera D. maculata × D. viridis Dactylorhiza × csatoi D. cordigera × D. maculata Dactylorhiza × daunia D. cordigera subsp. pindica × D. saccifera Dactylorhiza × delamainii D. elata subsp. sesquipedalis × D. maculata Dactylorhiza × dinglensis D. kerryensis × D. maculata Dactylorhiza × drucei D. majalis × D. viridis Dactylorhiza × dubreuilhii D. elata subsp. sesquipedalis × D. incarnata Dactylorhiza × dufftiana D. majalis × D. traunsteineri Dactylorhiza × dufftii D. incarnata × D. traunsteineri Dactylorhiza × erdingeri D. sambucina × D. viridis Dactylorhiza × estonica D. fuchsii × D. traunsteineri Dactylorhiza × flixensis D. incarnata subsp. pulchella × D. traunsteineri Dactylorhiza × formosa D. maculata × D. purpurella Dactylorhiza × fourkensis D. baumanniana × D. sambucina Dactylorhiza × gabretana D. incarnata × D. maculata × D. sambucina Dactylorhiza × godferyana D. majalis × D. praetermissa Dactylorhiza × grandis D. fuchsii × D. praetermissa Dactylorhiza × guilhotii D. incarnata × D. viridis Dactylorhiza × guillaumeae D. incarnata × D. sambucina Dactylorhiza × gustavssonii D. iberica × D. saccifera Dactylorhiza × hallii D. maculata subsp. ericetorum × D. praetermissa Dactylorhiza × hochreutinerana D. alpestris × D. incarnata Dactylorhiza × influenza D. fuchsii × D. sambucina Dactylorhiza × insignis D. praetermissa × D. purpurella Dactylorhiza × jenensis D. maculata subsp. ericetorum × D. traunsteineri Dactylorhiza × juennensis D. fuchsii × D. lapponica Dactylorhiza × katarana D. majalis subsp. kalopissii × D. saccifera Dactylorhiza × kerneri D. fuchsii × D. incarnata Dactylorhiza × kopdagiana D. iberica × D. umbrosa Dactylorhiza × latirella D. incarnata × D. purpurella Dactylorhiza × lehmannii D. incarnata × D. russowii Dactylorhiza × megapolitana D. fuchsii × D. russowii Dactylorhiza × metsowonensis D. majalis subsp. kalopissii × D. sambucina Dactylorhiza × mixta D. fuchsii × D. viridis Dactylorhiza × nevskii D. osmanica × D. umbrosa Dactylorhiza × ornonensis D. elata subsp. sesquipedalis × D. incarnata × D. maculata Dactylorhiza × paridaeniana D. elata subsp. sesquipedalis × D. praetermissa Dactylorhiza × perez-chiscanoi D. elata subsp. sesquipedalis × D. traunsteineri subsp. irenica Dactylorhiza × pontica D. urvilleana × D. viridis Dactylorhiza × renzii D. incarnata × D. majalis subsp. nieschalkiorum Dactylorhiza × rizeana D. euxina × D. urvilleana Dactylorhiza × rombucina D. romana × D. sambucina Dactylorhiza × ruppertii D. majalis × D. sambucina Dactylorhiza × senayi D. majalis × D. maculata Dactylorhiza × serbica D. incarnata × D. saccifera Dactylorhiza × sivasiana D. umbrosa × D. urvilleana Dactylorhiza × sooi D. alpestris × D. fuchsii Dactylorhiza × souflikensis D. baumanniana × D. cordigera subsp. pindica Dactylorhiza × stagni-novi D. elata subsp. sesquipedalis × D. fuchsii Dactylorhiza × szaboiana D. cordigera × D. sudetica Dactylorhiza × transiens D. fuchsii × D. maculata subsp. ericetorum Dactylorhiza × turcestanica D. umbrosa × D. viridis Dactylorhiza × vallis-peenae D. majalis × D. russowii Dactylorhiza × venusta D. fuchsii × D. purpurella Dactylorhiza × viridella D. purpurella × D. viridis Dactylorhiza × vitosana D. saccifera × D. sambucina Dactylorhiza × vogtiana D. iberica × D. incarnata Dactylorhiza × vorasica D. cordigera × D. sambucina Dactylorhiza × weissenbachiana D. incarnata × D. lapponica
handekenskruid Categorie:Orchideeënfamilie