De Kruiskade is een straat in de wijk Cool in het centrum van Rotterdam. De huidige straat loopt van de Coolsingel tot de Karel Doormanstraat en kruist de Lijnbaan. De Kruiskade is het overgebleven oostelijke deel van een veel oudere route die vóór de Tweede Wereldoorlog verder westwaarts liep tot de Westersingel, waar de West-Kruiskade begon. Bij de wederopbouw werd deze historische verbinding doorbroken; tegenwoordig liggen onder meer De Doelen en het gebied rond het Schouwburgplein tussen beide straten.
De straat heeft van oudsher een belangrijke functie voor winkels en uitgaan. Het gedeelte tussen de Coolsingel en de Lijnbaan wordt tegenwoordig vooral gekenmerkt door theater, horeca en andere uitgaansfuncties, terwijl tussen de Lijnbaan en de Karel Doormanstraat de winkelfunctie overheerst.
Geschiedenis
Middeleeuwse oorsprong De Kruiskade behoort tot de oude wegen van Rotterdam. In 1401 werd de route aangeduid als de Ka tot Rotterdam in Cool. De naam Kruiskade komt voor het eerst voor in 1506 en houdt waarschijnlijk verband met de Cruyskamp, een stuk land in het toenmalige ambacht Cool. De weg was aanvankelijk niet meer dan een voetpad. In de eerste helft van de negentiende eeuw werd het pad verbreed en als schelpweg ingericht; in 1853 nam de gemeente Rotterdam de weg over en werd hij bestraat.
thumb|left|260px|De Kruiskade in 1872, met rechts de Westerkerk
Negentiende en vroege twintigste eeuw In de negentiende eeuw raakte de Kruiskade steeds verder bebouwd en werd zij onderdeel van de groeiende stad. Aan het westelijke deel van de toenmalige straat lag het terrein van de Rotterdamsche Diergaarde, die in 1857 werd opgericht. Aan de Kruiskade stond vanaf 1870 ook de Westerkerk, een hervormde kerk die een markant onderdeel van het straatbeeld vormde.
In het begin van de twintigste eeuw ontwikkelde de Kruiskade zich verder als winkel- en uitgaansstraat. In 1917 opende aan Kruiskade 30 het Luxor Theater, destijds de grootste bioscoop van Nederland met 1180 zitplaatsen. Het Luxor en het daarnaast gelegen Grand Hotel Central behoorden tot de beeldbepalende gebouwen aan het oostelijke deel van de straat.
thumb|260px|De Kruiskade in 1935 met het Luxor Theater en Hotel Central
Bombardement van 1940 Bij het bombardement op Rotterdam van 14 mei 1940 werd vrijwel de gehele bebouwing van de Kruiskade verwoest. Ook de Westerkerk ging verloren. Tot de weinige gebouwen aan dit deel van de binnenstad die bleven staan, behoorden het Luxor Theater en Hotel Central.
thumb|left|260px|De verwoeste Kruiskade in 1940; Hotel Central en Luxor bleven behouden
Wederopbouw en bioscopen In het naoorlogse Basisplan behield de Kruiskade haar schuine, historische verloop en haar functie als uitgaansgebied, maar verloor zij haar vroegere rol als doorgaande verkeersverbinding. De straat kwam in de luwte te liggen van de nieuwe hoofdwegen en het winkelgebied rond de Lijnbaan.
Rond de kruising van Kruiskade en Lijnbaan ontstond in de jaren vijftig en zestig opnieuw een belangrijk uitgaanscentrum. Naast het gespaard gebleven Luxor kwamen drie nieuwe bioscopen: Lumière, geopend in 1955, Thalia, eveneens uit 1955, en Corso, voltooid in 1961. Samen vormden zij een concentratie van bioscopen in het nieuwe stadscentrum. Het Thalia-complex, ontworpen door J.P.L. Hendriks, W. van der Sluys en L.A. van den Bosch, werd in 2010 aangewezen als rijksmonument.
Met de opening van de grote bioscoop op het nabijgelegen Schouwburgplein in 1996 verloor de Kruiskade geleidelijk haar functie als bioscoopstraat. Thalia vertoonde in 1996 zijn laatste film en kreeg later een horeca- en evenementenfunctie; Corso sloot in 1997 en Lumière in 2003.
Huidige straat De Kruiskade is tegenwoordig ongeveer 320 meter lang. Het oostelijke gedeelte, vanaf de Coolsingel tot de Lijnbaan, heeft vooral een uitgaans- en horecafunctie. Hier staat onder meer het Oude Luxor Theater, een van de weinige vooroorlogse gebouwen in dit deel van het centrum die het bombardement overleefden. Het naastgelegen Grand Hotel Central heeft eveneens cultuurhistorische waarde. Voor de herontwikkeling van het hotel is voorzien in behoud en reconstructie van de historische voorgevel.
Ten westen van de Lijnbaan ligt het accent meer op winkels en restaurants. De oorspronkelijke schuine richting van de Kruiskade is in het naoorlogse, grotendeels rechthoekige stratenplan behouden gebleven. Daardoor is de historische lijn van de straat ook in de wederopbouwstad nog herkenbaar.
Categorie:Straat in Rotterdam Centrum