thumb|225px|Razzia in woonwagenkamp, 1937 thumb|225px|Pascontrole tijdens een razzia bij een Roma-concentratiekamp, december 1937 thumb|225px|Deportatie van Roma, 22 mei 1940 thumb|225px|Deportatie van Roma, 22 mei 1940
Met Porajmos, ook Sarvnash, Sàrmudaripen, Roma-holocaust of zigeunervervolging genoemd, wordt de systematische opsporing, vervolging, gevangenname en genocide van Sinti en Roma door het nazi-regime voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog bedoeld.
Discriminatie en vervolging van rondtrekkende groepen en volkeren vond en vindt echter ook voor en na deze periode, en ook in andere regio's plaats. Deze bredere discriminatie van Roma en Sinti wordt antiziganisme genoemd.
Achtergrond De Roma en Sinti waren samen met wat de nazi's bestempelden als Joden, communisten, homoseksuelen, vrijmetselaars, Jehova's getuigen en mindervaliden, doelwit van een strategisch en systematisch georganiseerde volledige vernietiging. Niet alleen van de cultuur, maar van de mensen zelf. Voor elke groepering stelden de nazi's niet-bewezen kenmerken vast op grond waarvan mensen als groep voor minderwaardig werden gehouden ten opzichte van het door de nazi's geconstrueerde Arische ras. Mensen die volgens deze manier van denken in een minderwaardige groep werden ingedeeld, mochten zich aanvankelijk niet mengen met mensen van de groep "Arisch ras", mochten zich niet voortplanten en uiteindelijk was het politieke streven dat ze moesten worden vermoord. In Duitsland werden wetten ontworpen en aangenomen die dit voorschreven, de Rassenwetten van Neurenberg. Er werden organisates opgericht om de gruweldaden op een bedrijfsmatige manier te organiseren en uit te laten voeren en wetenschappelijke organisaties die de discriminatie culmulerend in massamoorden met vooraf geformuleerde onderzoeksresultaten moesten rechtvaardigen.
Het denken in superieure en minderwaardige groepen (rassen) en een daaruit voortvloeiend streven naar "rassenverbetering" komt niet van de nazi's. De manier van denken, eind van de 19e eeuw eugenetica gedoopt, kwam uit Engeland en verspreidde zich aan het eind van de 19e eeuw over de wereld. De misdaden tegen de mensheid die de nazi's op grond van deze manier van denken hebben gepleegd, zijn echter wel uitsluitend aan dit regime toe te rekenen.
Volgens de nazi's waren de Roma en Sinti geen "ariërs", waren ze asociaal en crimineel en was het ongewenst dat ze in landen leefden waar de nazi-dictatuur het voor het zeggen had. Om te beginnen werden er maatregelen genomen om hen het leven in Duitsland onmogelijk te maken. In 1936 werd naast de Joden ook de Roma en Sinti het stemrecht afgenomen en werden huwelijken tussen "ariërs" en Roma en Sinti verboden. Tijdens Aktion Reinhard in 1942 en '43 werd voor het eerst begonnen met de systematische en grootschalige moord op de Roma en Sinti met als doel de volledige vernietiging van het volk. De nazi's noemden dat "Endlösung". De Sinti en Lalleri, twee stammen die van oudsher door Duitsland trokken, werden door Heinrich Himmler als raszuiver beschouwd. Niettemin werden ook zij doelwit van vervolging.
Vervolging miniatuur|225x225px|Kaart met daarop getto's en concentratiekampen waar zigeuners werden vermoord of gevangen werden gehouden Al kwam de vervolging van de Roma en Sinti wat later op gang, toch is zij vrijwel identiek aan de Shoa, de vervolging van de Joden. Beiden gingen naar dezelfde kampen met hetzelfde doel, de vernietiging van het volk. Net als de Joden werden de Roma en Sinti in getto's geplaatst, waarna ze, als ze dit overleefden, al snel naar concentratiekampen of vernietigingskampen werden vervoerd. Als herkenningsteken in de concentratiekampen droegen zij een "Z", die getatoeëerd was op hun linkerarm en een zwarte driehoek (het herkenningsteken voor asocialen). Die "Z" stond voor "zigeuner".
De beruchte kamparts Josef Mengele gebruikte Roma- en Sinti-kinderen voor zijn medische experimenten. Mengele was arts in het gedeelte van Auschwitz waar alle Roma en Sinti zaten.
Vernietiging Op 16 december 1942 bepaalde Himmler dat alle Roma en Sinti gedeporteerd moesten worden naar Auschwitz-Birkenau. Op 15 november 1943 besloot Himmler dat alle Roma en Sinti en allen die voor een belangrijk deel Romani waren naar de kampen moesten.
Het is bekend dat de nazi's speciale groepen militairen (Einsatzgruppen van de SS) inzetten tegen de Roma en Sinti, die vaak nog nomaden waren. Vrijwel alle Romani op de Krim waren zo tegen maart 1942 al vermoord. Zodra de nazi's de Romani hadden gevonden, werden allen om het leven gebracht. Hiervan hielden de nazi's geen registratie bij. Mede hierdoor weet men nog steeds niet precies hoeveel Romani er zijn omgekomen.
Niet alleen in het gebied dat door de nazi's was bezet werden Roma en Sinti vermoord. Van landen die indirect onder nazigezag stonden is ook bekend dat er Romani werden vermoord, zoals in Kroatië waar tienduizenden Romani (samen met Joden en Serven) in kampen werden vermoord. Dit gebeurde ook in Oost-Polen; de daders waren nationalistische Kroaten en nazi-gezinde Oekraïners.
Verschillende Joden die de kampen overleefden, en ook nazi's die in de kampen hadden gewerkt, hebben verklaard dat Romani nog slechter werden behandeld dan Joden. Zo is het meerdere keren gebeurd dat, als een trein met Romani bij het vernietigingskamp aankwam, de nazi's besloten dat ze het kamp niet in mochten en niet opgedeeld mochten worden, zoals bij de Joden vaak gebeurde, maar dat ze naast het spoor stuk voor stuk werden doodgeschoten.
Aantal slachtoffers De zigeunervervolging is minder goed onderzocht dan de vervolging van de Joden in de Tweede Wereldoorlog. Omdat de Roma en Sinti in vergelijking met de Joden veel slechter georganiseerd waren, en in veel landen er voor de Tweede Wereldoorlog geen registratie van de Romani was, is onbekend hoeveel er zijn omgekomen. Schattingen lopen uiteen van 200.000 tot 2.000.000.Het United States Holocaust Memorial Museum noemt wetenschappelijke schattingen van 220.000 tot 500.000 slachtoffers. Zie: Sinti and Roma ("Gypsies"): Victims of the Nazi Era, uitgave 2000 Als betrouwbaarste schatting wordt een aantal tussen 400.000 en 500.000 genoemd.Joep Büttinghausen, Woonwagens en kampen, p. 1164-1165 in deel 42, Endlösung, van Bericht van de Tweede Wereldoorlog, verzamelwerk in 100 weekafleveringen, red. A.H. Paape e.a., Amsterdam / Haarlem 1970-1971 De Deutscher Bundestag gaat uit van circa 500.000 Roma-slachtoffers.Die Verfolgung der Sinti und Roma im Nationalsozialismus, pp. 4-11. Wissenschaftliche Dienste des Deutschen Bundestages, 2009
Duitsland Discriminatie vóór 1933 miniatuur|Wider das Vergessen ("Tegen het vergeten"). Monument ter nagedachtenis aan de deportatie van Roma en Sinti in Koblenz Roma en Sinti kwamen oorspronkelijk niet uit Duitsland, ze hadden een eigen taal (het Romani) en hun eigen gewoonten. Al aan het begin van de 19e eeuw werd in de Duitse politiek over hen gesproken en al voor de nazi's aan de macht kwamen, werden zij als asocialen gezien. De meeste mensen zagen hen als criminelen, in een tijd van nationalisme was er geen plaats voor dit vreemde volk.
In de jaren twintig werd in de Weimarrepubliek besloten dat de Roma en Sinti in de gaten moesten worden gehouden. In 1920 kwam er voor de Romani een verbod op het bezoeken van publieke parken en zwembaden.
Een Beierse wet "ter bestrijding van zigeuners, zwervers en werkschuwen" van 16 juli 1926 voerde een verplichte registratie door de politie van Roma en Sinti in en een soortgelijke Pruisische wet van 3 november 1927 resulteerde in identiteitskaarten met foto en vingerafdrukken. Romani werden naar willekeur gearresteerd en gevangengezet. In april 1929 werd de wet in heel Duitsland ingevoerd. Daarbij werd ook in München een "Centrum ter bestrijding van zigeuners in Duitsland" gevestigd.Social Outsiders in Nazi Germany, pp. 213-217. Robert Gellately en Nathan Stoltzfus. Princeton University Press, 2001
1933-1945 Na zijn machtsovername, eind januari 1933, ontwikkelde Adolf Hitler met behulp van zijn partij NSDAP en enkele wetenschappers en strategen ideeën over het Derde Rijk. Volgens de rassenleer die daar deel van uitmaakte, behoorden mensen met bepaalde kenmerken tot de "ariërs", wat een superieur ras zou zijn. Met behulp van nazi-eugenetica stelden de nazi's het arische ras zuiver te kunnen en moeten maken en het voortbestaan ervan te verzekeren door het elimineren van door de nazi's als "anders" en "minderwaardig" bestempelde groeperingen, vandaar dat de term rassenhygiëne werd gebruikt. De Duitse bevolking werd volgens de rassenwetten van Neurenberg van september 1935 verdeeld in rijksburgers (Reichsbürger) met zuiver Duits bloed (Deutschblütigen), Joden en mensen met gemengd bloed (Mischlingen). Huwelijken tussen Duits-bloedigen en Joden waren verboden.
Nog in 1935 werden naast de Joden ook de Roma en Sinti als "vreemdrassigen" (Rassefremde) aangemerkt en aan de Neurenberger wetten onderworpen. Aanvankelijk was het nog niet officieel vastgelegd in de wet, maar toegepast op aanwijzing van de minister van binnenlandse zaken Wilhelm Frick.Karola Fings, Opferkonkurrenzen, p. 82-83. Zie ook noot 10 aldaar Op 3 januari 1936 werden de rassenwetten per decreet ook op Romani van toepassing verklaard. Dit hield in dat ook Romani en "ariërs" niet langer met elkaar mochten trouwen. Op 7 maart 1936 werd de Romani hun stemrecht ontnomen.p. 216 Net als bij de Joden werden ook de Roma en Sinti door middel van propaganda zwartgemaakt, en werden ze al voor de Tweede Wereldoorlog gediscrimineerd, gepest en mishandeld.
In aanloop naar de Olympische Zomerspelen 1936, werden alle Roma en Sinti in Pruisen (bijna half Duitsland) gearresteerd en werden enkele families naar een andere locatie gebracht.p. 217 Zo'n zeshonderd personen werden onder erbarmelijke omstandigheden en onder bewaking gevangengezet. De "Erlass zur Bekämpfung der Zigeunerplage" van 6 juni 1936 was erop gericht rondtrekkende Romani tot vaste vestiging te dwingen. In de navolgende jaren werden tal van verplichte kampen nabij grote steden ingericht, om de Roma en Sinti te concentreren en te controleren.
"Wetenschappelijke" classificering miniatuur|Dr. Robert Ritter en Eva Justin bij "veldonderzoek" (1938). Ritter was de drijvende kracht achter het quasi-wetenschappelijk zigeuner-onderzoek, oprichter van het RHF.
In 1936 richtte het Ministerie van Binnenlandse Zaken de Rassenhygienische Forschungsstelle (RHF) op, onder leiding van de gepromoveerde psycholoog en psychiater Robert Ritter (1901-1951). Dit pseudowetenschappelijke instituut hield zich bezig met het bestuderen en beoordelen van Roma en Sinti. Het eigenlijke doel was het in kaart brengen van mensen die volgens de nazi's tot zigeunerrassen behoorden en het aantonen van een erfelijk verband tussen Romani en criminaliteit en asociaal gedrag.p. 217
Tussen 1937 en 1940 trokken mobiele werkgroepen door het land, om in zigeunerkampen, klinieken, gevangenissen en concentratiekampen Romani op te meten, te fotograferen, te bevragen en in data vast te leggen. Romani werden verdeeld in de categorieën ordeverstoorders, klaplopers, rustelozen, onbegaafden, gewelddadigen, oplichters en erfelijk geesteszieken. Mannen die niet meewerkten konden naar een concentratiekamp gestuurd worden, zich verzettende vrouwen werden kaalgeschoren.Tobias Joachim Schmidt-Degenhard, Robert Ritter (1901–1951). Zu Leben und Werk des NS-„Zigeunerforschers“, p. 190-196. Diss. Tübingen, 2008 (pdf; 1,6 MB). Hier beschikbaar
miniatuur|Stamboom met foto's om de raszuiverheid van zigeuners te bepalen (ca. 1938)