Journalistiek is te omschrijven als het verzamelen van meestal nieuwe of actuele gegevens, ze bewerken en met enige regelmaat publiceren voor het publiek in het algemeen of voor bepaalde publieksgroepen. Daarbij gaat het om gegevens die meestal van algemeen belang zijn, waarbij met name onderwerpen als politiek, economie en veiligheid worden gevolgd, afgezien van plotselinge sterk negatieve en in mindere mate positieve verschijnselen (bijvoorbeeld ongelukken).
Definitie Journalistiek is het verslag doen van nieuws op een neutrale en objectieve manier. Een journalist verzamelt en verwerkt het nieuws voor de lezer, kijker of luisteraar. Journalistiek is de discipline van het verzamelen, filteren, analyseren, controleren en rapporteren van het nieuws.
Een journalistiek bericht dient in eerste instantie antwoord te geven op de vragen wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe (=de vijf W's + H). Er bestaan twee belangrijke vormen van journalistiek: de feiten zo neutraal en objectief mogelijk doorgeven, of ze juist duidelijk voorzien van commentaar. Commentaren en meningen worden duidelijk aangegeven en zijn goed te onderscheiden van het "gewone", feitelijke nieuws.
Er bestaan overigens verschillende andere definities van de journalistiek. Bijvoorbeeld: journalistiek bedrijven betekent zich bezighouden met het bijeenbrengen, verzenden, verspreiden, becommentariëren van nieuws en inlichtingen en met het beschrijven van gebeurtenissen. Het publiceren hiervan gebeurt in diverse media.
Persvrijheid, objectiviteit en beperkingen Persvrijheid, zijnde de vrijheid om journalistiek te bedrijven en te publiceren, is een onmisbare factor voor een goede werking van de journalistiek. Deze factor is in de meeste westerse landen gegarandeerd in de grondwet, zoals dat in Nederland en België het geval is. In Nederland is in media-cao’s de onafhankelijkheid van redacties vastgelegd met een redactiestatuut. Objectiviteit is een andere factor, deze hangt sterk samen met economische onafhankelijkheid en de mogelijkheid tot het behoud van pluriformiteit van de pers. Objectiviteit moet controleerbaar zijn voor de lezers, luisteraars of kijkers. Dat wil zeggen dat de betrokken journalisten zich uitdrukkelijk conformeren aan een objectief uitgangspunt, of dat een niet-objectief uitgangspunt van een medium openlijk bekend is en niet verhuld wordt.
De journalistiek kent ook duidelijke beperkingen. Deze zijn onder meer:
de kwaliteit van de journalisten en hun eventuele opleidingen de kwaliteit van de media (volledigheid, objectiviteit, snelheid en accuratesse) de (overheids)voorwaarden in het land waar journalisten werken de behoefte van het publiek aan nieuws (deze behoefte zou, volgens sommigen, de laatste jaren sterk afgenomen zijn door de groei van de zogenaamde 'genotscultuur' en de bijbehorende ontlezing) de bereidheid van het publiek om kritische informatie op te nemen (vrijwillige) journalistieke gedragscodes, Standaarden voor beroepsgedrag van journalisten, waaronder de Code van Bordeaux (1954, Global Charter of Ethics for Journalists) klachtenregelingen bij media (ombudslieden) of daarbuiten (Raad voor de Journalistiek of rechtbanken) de fysieke omstandigheden. In grote landen en landen met een slechte infrastructuur is het bijvoorbeeld soms onmogelijk om snel ter plaatse te geraken. Wel kunnen de lijnen steeds meer worden verkort door de smartphone en sociale media. Ook sterk in opkomst is burgerjournalistiek. de economische omstandigheden (in Nederland en België bijvoorbeeld krimpen lokale dagbladen in door de relatief hoge kosten en ontlezing) de "Pre-publication legislation" (= met veel geld en advocaten de publicatie van een artikel of boek aanvechten omdat het de belangen van iemand zou schenden: zo wordt bijvoorbeeld de publicatie van het boek over de moord op Dulcie September in Zuid-Afrika en Frankrijk bemoeilijkt)
Maatschappelijke functie
thumb|De Nederlandse politicus Maxime Verhagen wordt belaagd door journalisten
Onafhankelijke en vrije media zijn een belangrijke pijler van de democratie. Zij volgen kritisch gezagsdragers, andere prominenten en machtigen, maar ook instituten, bedrijven en maatschappelijke ontwikkelingen om misstanden in hun berichten aan de kaak te stellen. En ze laten zien wat er speelt in de maatschappij. De journalistiek wordt vaak gezien als de vierde macht in een (democratische) staat, naast de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht (trias politica). In dergelijke landen wordt dan ook breed de opvatting gehuldigd dat voor een goede werking van de journalistiek, deze onafhankelijk van andere machten kan opereren.
Journalistiek in de huidige zin van het woord ontstond in de 17e eeuw met de opkomst van de handel en de noodzaak tot actuele informatie daarover. Zij heeft intussen maatschappelijke erkenning verworven in het vergaren en verbreiden van meestal nieuwe informatie voor het publiek, zowel als het duiden en becommentariëren daarvan. Die maatschappelijke functie is ook goed uit het ontstaan van kranten in de Nederlanden in de Gouden Eeuw, de eerste ter wereld met die naam, af te lezen: hoe breder en objectiever de informatie, hoe succesvoller de krant was.
In de 21e eeuw is in de westerse wereld de opvatting algemeen geworden dat journalistiek onmisbaar is voor het functioneren van de maatschappij, en deels voor het doorlopend kritisch volgen van en vrij berichten over elke vorm van macht, of deze nu politiek, financieel of economisch, militair of fysiek is. Een treffend voorbeeld daarvan is het zogenaamde 'Watergateschandaal', waarbij leden van de Republikeinse Partij en CIA-leden werden opgepakt toen ze inbraken in een campagnebureau van de Democratische Partij. De affaire werd door de journalisten Bob Woodward en Carl Bernstein aan de kaak gesteld in hun krant, The Washington Post. Uiteindelijk leidde dit tot het aftreden van de toenmalige president, Nixon.
De journalistiek levert ook problemen op, zoals blijkt uit de wijze waarop "roddelbladen", zoals het Vlaams-Nederlandse Story, het Duitse Bild (de grootste krant van Europa) en de Britse The Sun omgaan met hun vrijheid, en daarbij volkomen verzonnen of toch op zijn minst zeer ongefundeerde verhalen publiceren, die voor de betrokkenen zeer schadelijk kunnen zijn.
Genres De journalistiek kent, los van media, diverse genres, waarvan weer allerlei mengvormen bestaan. De voornaamste daarvan zijn:
het nieuwsbericht (of nieuwsartikel): artikel of item in een nieuwsuitzending, over een gebeurtenis die in het recente verleden heeft plaats gevonden de nieuwsfoto: foto die het nieuws laat zien of daarvan een voorbeeld is het verslag: objectieve beschrijving van of uitzending over een gebeurtenis, bijvoorbeeld een sportwedstrijd, calamiteit, raadsvergadering of zitting van een rechtbank; met aandacht voor wat er precies gebeurde, in de juiste volgorde en de gevolgen ervan het interview: verslag van een vraaggesprek met een interessant persoon; bijvoorbeeld om nader kennis te maken, de visie en mening van een deskundige te leren kennen of een ander licht op een actuele kwestie te werpen het portret: artikel of uitzending over een persoon waarin vooral bekenden (zoals familie, vrienden, collega’s) van die persoon aan het woord komen, de persoon in kwestie wordt alleen aangehaald met oude uitspraken de portretfoto: foto met een artistieke weergave van de persoon (of personen) waarin het gezicht en de uitdrukking overheersenOntleend aan de beschrijving in Category:Portraits in Wikimedia Commons op 18-3-2026 het achtergrondverhaal (of achtergrondartikel): artikel dat of uitzending die dieper ingaat op een nieuwsfeit of actuele gebeurtenis, met de focus op oorzaken, gevolgen, context, feiten in onderlinge samenhang, toelichtingen, interpretaties en andere achtergrondinformatie; met verschillende invalshoeken (economisch, politiek, ecologisch, etc.) en zorgvuldige bronvermelding onderzoeksartikel, research-artikel of andere journalistieke productie (boek, uitzending) waarin alle feiten op een rijtje staan over een nieuwe kwestie of misstand die aan de kaak wordt gesteld; de resultaten zijn verkregen na het nauwgezet en systematisch doorzoeken van allerlei soorten bronnen factchecking: uitkomsten van het beoordelen van de juistheid van feiten in informatie of beweringen de reportage: verhaal van een journalist als ooggetuige en interviewer, die er met zijn/haar neus bovenop staat, en een inkijkje of inside story geeft; een reportage kan over allerlei soorten onderwerpen gaan: van de toestand in een rampgebied of achterstandswijk en de gang van zaken in een bedrijf of andere organisatie, tot de aanloop naar een rechtszaak; de aanleiding is meestal een nieuwsfeit; het kan gaan om een artikel, foto-, radio- of tv-reportage; als film wordt hij ook wel documentaire genoemd: een op feiten gebaseerde informatieve film opiniestuk (of opinie-artikel): betoog waarin een standpunt wordt verdedigd; met een stelling die is onderbouwd met argumenten; argumenten kunnen onder andere bestaan uit gezaghebbende bronnen, eigen of andermans observaties, cijfers, onderzoeken, meningen van belangrijke anderen zoals deskundigen en voorbeelden; anders dan andere journalistieke uitingen, is een opiniestuk niet objectief en niet oprolbaar (d.w.z. dat het bij ruimtegebrek niet na elke alinea kan worden afgebroken) het commentaar: in een krant vaak een "hoofdredactioneel commentaar" genoemd, waarin de redactie een duidelijke mening geeft over de actualiteit, vaak met een kritische of politieke strekking de recensie: opiniestuk over en kritische bespreking van een product zoals een boek, film, televisieprogramma, tentoonstelling, computerspel, toneelvoorstelling of muziekuitvoering de column: met regelmaat verschijnend, kort stukje proza van een bepaalde auteur (de columnist), dat praktisch overal over mag gaan; vaak geeft een column stof tot nadenken en bevat hij een visie, mening en/of aanbeveling.
Media De journalistiek kan zich bedienen van diverse uitgavenvormen (= media). Traditioneel zijn dat kranten, die regelmatig of zelfs dagelijks verschijnen en zich nadrukkelijk tot doel stellen zonder nevendoel alleen voor het publiek nuttig geachte informatie te vergaren en te publiceren.
Steeds meer worden ook andere media gebruikt dan die welke verschijnen op papier, meebewegend met de (potentiële) lezer/kijker/luisteraar.
Digitale media spelen een steeds grotere rol. Het simpelste, goedkoopste en snelste medium is tegenwoordig het weblog, een dagboekachtige webpagina met een gestandaardiseerde opmaak en minimale functionaliteit.
Een medium kan een hogere of lagere toegangsdrempel hebben. Dit is afhankelijk van het gemak waarmee een zender (iemand of een groep die informatie wil overdragen) toegang kan krijgen tot het medium. Aspecten zijn onder andere benodigde technologie, organisatie (van bijvoorbeeld redactie, productieproces, verspreiding en dekking van de kosten), benodigde voorzieningen, wet- en regelgeving en benodigde vergunningen.
Een korte opsomming van beschikbare media: Historisch: de dorpsomroeper, rooksignalen. Boden: het oudste middel, met een lage toegangsdrempel, en mondelinge overdracht, nog steeds in gebruik, bijvoorbeeld in sommige arme landen, maar ook moderne, westerse landen. Rondzendbrieven: zeer lage toegangsdrempel, een zeer oud middel, reeds in de oudheid door de Grieken, Romeinen en apostelen gebruikt. Het zijn brieven die worden verstuurd naar leden van bijvoorbeeld een familie of (kerk-)genootschap om elkaar op de hoogte te brengen van de laatste nieuwtjes; een ontvangen brief wordt telkens aangevuld met eigen nieuws en dan weer doorgestuurd naar de volgende (een soort zwaan-kleef-aan).