Eberswalde is een stad en gemeente in de Duitse deelstaat Brandenburg. Het is de Kreisstadt van de Landkreis Barnim. Binnen het Landkreis heeft het de status van Große kreisangehörige Stadt. De stad telde op de peildatum van de meest recente statistiek inwoners. De plaats lag van 1949-1990 in de communistische DDR.
Indeling gemeente De gemeente is vrij uitgestrekt. Van de west- naar de oostgrens van Eberswalde is de afstand 14 kilometer. De stad is dan ook geen compacte bebouwing, maar er zijn hier en daar grote open ruimtes tussen de diverse stadsdelen.
De volgende Ortsteile maken deel uit van de gemeente: Brandenburgisches Viertel Clara-Zetkin-Siedlung, sedert 2024 een apart Ortsteil Eberswalde 1, bestaande uit de wijken Stadtmitte (centrum), Südend, Ostend en Leibnizviertel Eberswalde 2, bestaande uit de wijken Westend, Kupferhammer en Nordend Finow, sinds 22 maart 1970, gelegen ten westen van Eberswalde-stad Sommerfelde, sinds 6 december 1993, direct ten O van de stad Spechthausen, sinds 1 januari 2006, een klein dorp in de bossen, 5 km Z Tornow, sinds 6 december 1993, 2 km ten O van Sommerfelde
Naburige gemeentes Eberswalde grenst aan: In het westen: Finowfurt, een uitgestrekt dorp in de gemeente Schorfheide, en een paar kilometer verderop Marienwerder In het noorden: Britz en Schorfheide In het noordoosten: Chorin In het oosten: Niederfinow en Hohenfinow In het zuiden: Breydin In het zuid-zuidwesten: Melchow
Grotere steden in de nabije omgeving: Berlijn, 35 à 50 km ZW (in zuidwestelijke richting) Bad Freienwalde, 17 km O Angermünde, 30 à 35 km NO
Ten noorden van de stad ligt het natuurgebied Biosfeerreservaat Schorfheide-Chorin, en nog verder noordelijk, in Mecklenburg-Voor-Pommeren, het Mecklenburger Merenplateau.
Geografie
Eberswalde heeft een oppervlakte van 93,2 km² en ligt in het oosten van Duitsland, hemelsbreed 20 à 25 kilometer ten westen van de rivier de Oder, die de grens met Polen vormt.
Geologisch gezien ligt de stad in een zogenaamd oerstroomdal. Dit ontstond in het Weichselien, de laatste ijstijd. Het riviertje de Finow, dat hier vroeger op de plaats van het huidige Finow-Kanal stroomde, sleep een vrij diep dal uit, zodat het grondwaterpeil in delen van de stad zo dicht bij het maaiveld ligt, dat zonder te heien niets kan worden gebouwd. Dit oerstroomdal wordt in het zuiden begrensd door een kleine hoogvlakte (ca. 80 meter boven de zeespiegel) met de naam Barnim.
Verkeer en vervoer
Autowegen De west-oost-verbinding B 167 (Neuruppin–Frankfurt/Oder) loopt door de stad. In het zuidoosten van de gemeente takt de B 168 (Eberswalde-Müncheberg) hiervan af.
Enige kilometers ten westen van stadsdeel Finow, te Finowfurt, ligt afrit 12 van de Autobahn A 11, die hier de B 167 kruist.
Busvervoer De Barnimer Busgesellschaft (BBG) exploiteert binnen Eberswalde twee trolley- (Lijn 861 en 862) en drie dieselbuslijnen (Lijn 863, 864 en 865). De trolleybussen zijn in 1940 in de plaats van een tramlijnennet gekomen.
Lijn Route Frequentie 861 Nordend – Am Markt – Kleiner Stern – Brandenburgisches Viertel Ma.-Vr.: 15 min. / Za.-Zo. + feestdagen: 30 min. 862 Ostend – Am Markt – Brandenburgisches Viertel – Kleiner Stern Ma.-Vr.: 15 min. / Za.-Zo. + feestdagen: 30 min. 863 Nordend – Leibnizviertel – Hauptbahnhof – Westend Ma.-Vr.: 60 min / Za.-Zo. + feestdagen: geen 864 Busbahnhof – Kaufland (TGE) – Lichterfelde – Clara-Zetkin-Siedlung Ma.-Vr.: 60 min. / Za.-Zo. + feestdagen: 120 min. 865 Busbahnhof – Zoo – Wald-Solar-Heim – Markt – Gropius-Krankenhaus Ma.-Vr.: 60 min. / Za.-Zo. + feestdagen: 120 min.
Daarnaast worden nog streekbusdiensten vanuit Eberswalde uitgevoerd, met een frequentie van 60 of 120 minuten. Deze bussen rijden doorgaans niet of slechts incidenteel buiten kantooruren.
Spoorwegen Eberswalde heeft sedert 1842 een station (Eberswalde Hauptbahnhof) aan de kruising van de spoorlijn Berlin–Szczecin (op 43 km ten noordoosten van Station Berlin Gesundbrunnen) en de spoorlijn Eberswalde–Frankfurt (Oder). Het station staat 2 km ten westen van het stadscentrum.
De voormalige spoorlijn Eberswalde-Finowfurt wordt sinds 1996 niet meer gebruikt en kende binnen de grenzen van de huidige gemeente de stations: Eberswalde Wasserfall, Eberswalde West, Eisenspalterei en Heegermühle.
Vaarwegen Het Oder-Havel-kanaal en, iets zuidelijker, het Finowkanaal lopen beide in west↔oost-richting door de gemeente. Aan het Oder-Havel-kanaal ligt een binnenhaven, en daar zijn enige industrieterreinen aanwezig.
Vliegverkeer Het in 1938 als Fliegerhorst van de Luftwaffe gebouwde, en in de DDR-periode tot Russische militaire vliegbasis uitgebreide, vliegveld Finow is tegenwoordig een burgervliegveld. Regelmatig is ter discussie gesteld, of dit vliegveld, dat 2 km ten west-zuidwesten van Eberswalde en 55 km ten noordoosten van het centrum van Berlijn ligt, al dan niet moet worden uitgebreid tot een extra luchthaven voor de Duitse hoofdstad; anno 2024 lijkt dat niet te gaan gebeuren, hoewel hierover rechtsgedingen lopen.
Het vliegveld heeft ICAO-code EDAV, en heeft één betonnen start- en landingsbaan van 1.560 meter lengte en 50 meter breedte. De geografische coördinaten luiden: 52° 49′ 35″ N, 13° 42′ 5″ O (52 graden, 49 minuten en 35 seconden noorderbreedte, en 13 graden, 42 minuten en 5 seconden oosterlengte). Het veld ligt 35 m (116 ft) boven zeeniveau. Het wordt gebruikt door helikopters en door kleine sport-, zaken- en vrachtvliegtuigen.
Economie, hoger onderwijs
Eberswalde heeft sedert de 18e eeuw een historie als industriestad. Na de Duitse hereniging (1990) zijn veel fabrieken gesloten of ingekrompen, omdat de bedrijven niet voldeden aan westerse maatstaven voor rentabiliteit.
Gebleven is nog een industrieel complex direct naast het centraal station, waar spoorwegmaterieel wordt gerepareerd. Het in 1902 opgerichte bedrijf Ardelt Kranbau, dat grote havenkranen bouwt, is na de Wende in gemoderniseerde en afgeslankte wijze blijven voortbestaan; het beschikte in het verleden over eigen personeelswoonwijken, die nog steeds nabij het fabriekscomplex staan; anno 2023 werkten er 220 mensen. In stadsdeel Finow staat sinds 1999 een fabriek van metalen auto-onderdelen. Aan de noordoostkant van de stad, aan het Oder-Havelkanaal, staat een grote fabriek van veevoer. Er staat in de stad ook nog een groot abattoir annex fabriek van vleesproducten.
Bij stadsdeel Sommerfelde is de afvalberg van een voormalige mijn omgevormd tot een groot zonnepanelenpark. Ook rondom het vliegveld ligt een groot zonnepanelenpark.
Het grootste en oudste ziekenhuis van Eberswalde is het Martin-Gropiusziekenhuis. Het is een in 1865 gebouwde , en daarna regelmatig gemoderniseerde psychiatrische instelling met, in 2020, ruim 350 bedden. Het is een soort filiaal van ziekenhuis Charité (Berlijn). Het is genoemd naar de architect, die het monumentale gebouw ontwierp, een verre verwant van zijn latere collega Walter Gropius.
In de stad staat sinds 1993 weer een hogeschool, die indirect voortgekomen is uit een in 1830 opgerichte hogere bosbouwschool (Forstakademie) en die in de DDR-periode vanaf 1963 gesloten is geweest. Zij is een van de belangrijkste werkgeefsters van de stad. Het over drie locaties in de gemeente gespreide staatsinstituut draagt de naam Hochschule für nachhaltige Entwicklung Eberswalde afgekort HNEE, of Engels: Eberswalde University for Sustainable Development. Er wordt o.a. bosbouwkunde, duurzaam landschapsbeheer en duurzame economie onderwezen. In 2022 had de instelling 2.100 studenten en 61 professoren. Tot de instelling behoort ook een, al sinds 1831 bestaande, tegenwoordig 8 hectare grote Forstbotanischer Garten, een wetenschappelijk arboretum. De bosbouw is in Eberswalde zelf ook niet zonder betekenis. In de gemeente ligt 1.080 hectare productiebos.
Te Eberswalde bestaat verder een kleine, maar prestigieuze onderwijsinstelling, waar men na de middelbare school voor de beroepen van verloskundige en verpleegkundige kan studeren.
Geschiedenis
Eberswalde ontstond in de 12e eeuw uit handelsdorpen in een al sinds de Jonge Steentijd bewoond gebied rondom een voorde in de rivier de Finow. De plaats verwierf in de 13e eeuw stadsrechten. Het document, waarin staat, dat deze in 1254 werden verleend door markgraaf Johan I van Brandenburg, is mogelijk een vervalsing. Wel is zeker, dat Neustadt Eberswalde reeds in 1276 een stad was. Neustadt Eberswalde lag eeuwenlang, tot en met de 18e eeuw, in de Mark Brandenburg. In 1499 werd de stad door een grote stadsbrand bijna geheel verwoest.
Het stadsdeel Finow ontstond uit een fusie tussen enkele kleine plaatsen. Een daarvan, Heegermühle, bestaat zeker reeds sinds 1294. Finow was van 1935 tot 1970, toen het in de gemeente Eberswalde opging, officieel een stad. Omstreeks 1698 werd een ijzer- en staalwalserij in Finow opgericht. Dit bedrijf, dat in de DDR-periode (1953-1990) o.a. stalen buizen en pijpleidingen produceerde, bestond tot 2012, toen het failliet ging. Een ander bedrijf uit Finow, Messingwerk, produceerde in de jaren-1930 voor die tijd moderne prefabwoningen. De gevels daarvan waren gedeeltelijk van blik met een hoog gehalte koper. In verscheidene stadsdelen van Eberswalde staan nog dergelijke Kupferhäuser. Het messingbedrijf liet in de jaren-1930 een personeelswoonwijk bouwen, die in de DDR-periode omgedoopt werd tot Clara-Zetkin-Siedlung.Naar Clara Zetkin, een communistische activiste voor vrouwenrechten, die leefde van 1857 tot 1933.
In de Dertigjarige Oorlog had het gebied van de huidige gemeente Eberswalde zeer veel te lijden door oorlogsgeweld en epidemieën van besmettelijke ziektes. Ook het van 1605 tot 1620 aangelegde Finowkanaal werd verwoest.
De Reformatie in de 16e eeuw had tot gevolg, dat de bevolking van Eberswalde massaal overging tot het evangelisch-lutherse protestantisme. Tot op de huidige dag zijn de meeste christenen in de gemeente deze gezindte toegedaan. Ook de in dit artikel genoemde kerkgebouwen in de gemeente zijn, tenzij uitdrukkelijk anders vermeld, evangelisch-luthers.
In de 18e eeuw, onder Brandenburgs-Pruisisch bestuur, volgde een krachtig, van overheidswege gestimuleerd, herstel. Men liet bekwame ambachtslieden van elders, o.a. uit Zwitserland, immigreren. Het Finowkanaal werd hersteld, waardoor de stad eenvoudig bereikbaar werd vanuit Berlijn en vanaf de Oder.
Een voorbeeld hiervan is de kopersmidse van de firma Specht, die in 1708 was opgericht, ten zuiden van Eberswalde. In het midden van de 18e eeuw werd dit bedrijf omgezet in een papierfabriek. Deze maakte hoogwaardig, machinaal geschept papier. Eromheen ontstond het fabrieksdorp Spechthausen. Dit bedrijf was de producent van het papier voor alle tot 1945 uitgegeven Duitse bankbiljetten. In 1956 werd de onderneming opgeheven. De fabriek werd tot kazerne voor het Oost-Duitse leger, de Nationale Volksarmee, verbouwd. Te Spechthausen staan anno 2024 bijna alleen nog woonhuizen.
Van 1750 tot 1898 was er in de gemeente een minerale bron met kuurbedrijf aanwezig.
In 1830 verhuisde de hogere bosbouwopleiding van Berlijn naar het tussen de bossen gelegen Eberswalde. In 1811 was nabij Dresden, in Tharandt, al een soortgelijke instelling opgericht.
Reeds in 1842 verkreeg Eberswalde aansluiting op het spoorwegnet, reden om de stad in westelijke richting uit te breiden.
In 1877 werd de stad van Neustadt Eberswalde omgedoopt in Eberswalde. Van 1970 tot 1993 heette de gemeente Finow-Eberswalde.
De stad werd op 16 mei 1913 wereldnieuws, toen bij graafwerkzaamheden bij Finow voor de fundamenten van een woning een goudschat gevonden werd.
Van 1909 tot 1939 bedreef de firma Lorenz te Eberswalde een 70 meter hoge zendmast voor telegrafie en voor experimentele radio-uitzendingen.
In de periode van Adolf Hitlers Derde Rijk werden de Joden uit de stad, zoals overal elders, ten dode toe vervolgd. In november 1938 werd in de Kristallnacht de synagoge verwoest. Veel Joden werden omgebracht in de Holocaust.