miniatuur|300x300px|Synagoge (1873) De geschiedenis van Joods Tilburg begint in 1767, toen een Joodse slager uit Oisterwijk bij wijze van uitzondering toestemming kreeg zich in Tilburg te vestigen. Niet lang daarna, in 1791, slaagde een aantal Joodse families erin om ook naar Tilburg te verhuizen.
Geschiedenis Een van de gevolgen van de Franse tijd in Nederland was dat er meer rechtsgelijkheid kwam, niet alleen voor de katholieken, ook voor de Joden. Door de groei van de textielindustrie in Tilburg vestigden zich steeds meer Joden in de stad. De meesten kwamen uit Oisterwijk, waar deze industrie een periode van verval doormaakte.
In 1820 werd een eerste Tilburgse synagoge gebouwd. In 1855 volgde een eigen Joodse begraafplaats, aan de Bredaseweg. Al snel werd de bestaande synagoge te klein en was een nieuw ontwerp nodig. In 1873 verrees een groter exemplaar in de Comediestraat, thans Willem II-straat. Daarbij werd gekozen voor een nieuwe bouwstijl, de zg. Neomoorse architectuur. miniatuur|Begraafplaats (1855)
Veel Tilburgse Joden waren actief in de industrie en handel. In tegenstelling tot de joodse gemeenschappen in de grote steden als Amsterdam, Rotterdam en Den Haag, nam de Tilburgse gemeenschap niet in aantal af, maar juist toe.
In de jaren dertig groeide de Joodse gemeenschap in het katholieke Tilburg verder door een toestroom van Duits-Joodse vluchtelingen. Dit leverde spanningen op. Tot aan de tweede wereldoorlog was er politiebegeleiding nodig bij Joodse begrafenissen. Zwart Front bekladde huizen van Tilburgse Joden. Tijdens de bezetting sloopten de Duitsers het interieur van de synagoge.
Tussen augustus 1942 en april 1943 werd een aanzienlijk deel van de Tilburgse Joden gedeporteerd en vermoord. De meest bekende onder hen is Helga Deen, ook weleens de 'Tilburgse Anne Frank' genoemd. Een aantal Joden wist met succes onder te duiken. Van de 370 Joden die op 1 januari 1942 in Tilburg woonden werden naar schatting 133 in de holocaust om het leven gebracht. Van de 164 onderduikers of mensen op doortocht (voor zover bekend) werden er 40 vermoord. Het overlevingspercentage was relatief hoog, dat wil zeggen in vergelijking met het Nederlands gemiddelde. miniatuur|Helga Deen (1925-1943)
Na de Tweede Wereldoorlog moest een uit het lood geslagen Joods Tilburg zich heruitvinden. De synagoge werd in 1949 heringericht en heropgericht. Echter, noodlijdend als ze was, moest ze in 1976 worden overgedragen aan de gemeente Tilburg. Het gebouw deed daarna onder meer dienst als concertpodium. Na een grondige restauratie werd het in 1998 opnieuw in gebruik genomen als synagoge en wel voor de Liberaal Joodse Gemeenschap Brabant, "Aree Hanegev", opgericht in 1981. De synagoge bedient thans liberale Joden in de provincies Noord-Brabant, Limburg, Zeeland en delen van Zuid-Holland, maar ook uit de (Belgische) provincies Antwerpen en Vlaams-Brabant.
Bevolkingsaantallen 1809 : 26 1840 : 126 1869 : 112 1899 : 142 1930 : 171 1938 : 259 (waaronder 57 Duitse Joden en 21 Oost-Europese Joden) 1942 : 370 (naar schatting) 1951 : 120 1971 : 45 1998 : 13
Herdenkingen In 2010 werden in de gemeente Tilburg de eerste Stolpersteine geplaatst, ter herdenking van de slachtoffers van het nationaalsocialisme. Eind 2025 staat de teller ervan op 79, te vinden op 27 verschillende locaties, waaronder in Udenhout en Biezenmortel.Struikelstenen in Tilburg, wikimiddenbrabant.nl, 2025 De Tilburgse AntiRacismeGroep (ARG) organiseert jaarlijks een Kristallnacht-herdenking.Kristallnacht en de Tilburgse Joden, 30juni1juli-tilburg.nl, 3 november 2025
Literatuur Arnoud-Jan Bijsterveld (2016), Ons Huis – Op zoek naar een Joodse familie in Tilburg Hans Schippers (2024), Nieuw leven in een oude sjoel – Honderdvijftig jaar synagoge Tilburg, drieënveertig jaar Liberaal Joodse Gemeente Brabant
Externe links Van verwoesting tot wederopbouw, een filmpje uit 1949 over de Tilburgse synagoge, Youtube.com Liberaal-Joodse Gemeente Brabant "Aree Hanegev", website
Referenties
Categorie:Geschiedenis van Tilburg Categorie:Geschiedenis van de Joden in Nederland Tilburg