Herengracht 450 is een 17e-eeuws dubbel woonhuis in de Gouden Bocht van de Herengracht in Amsterdam. Het pand is aangewezen als rijksmonument.

Het pand werd ontworpen door Philips Vingboons in de zogenoemde strakke stijl, een late fase van het Hollands classicisme, en heeft een monumentale zandstenen lijstgevel met middenrisaliet en balkon. Het rijke interieur is in Lodewijk XVI-stijl.

Het huis werd gebouwd in ca. 1670-1672 in opdracht van de bankier Joseph Deutz en staat ook bekend als het Huis (van) Deutz. Het moet niet verward worden met het Huis met de Kolommen (Herengracht 502), de ambtswoning van de burgemeester, dat tevens Huis Deutz genoemd wordt.

Beschrijving

Exterieur

Het pand heeft een sobere zandstenen lijstgevel in strakke stijl, een late fase van het Hollands classicisme die wordt gekenmerkt door vlakke rustica-banden en een terughoudende ornamentiek. De gevel is oorspronkelijk als een exact vierkant ontworpen en wordt beëindigd door een rechte kroonlijst zonder attiek of fronton. Het middenrisaliet omvat één travee met deuromlijsting tussen Ionische pilasters, waarboven een balkon is aangebracht, terwijl aan de zijkanten hoeklisenen de gevel accentueren; de toegang wordt voorafgegaan door een dubbele stoep.

Boven de ingang bevindt zich een later toegevoegd bovenlicht in empirestijl, dat rond 1800 is aangebracht. De gelaagde gevel, opgebouwd uit geblokte zandsteen met rustica-banden, sluit aan bij het oeuvre van architecten als Adriaan Dortsman, al wordt dit huis toegeschreven aan Philips Vingboons. De achterzijde van het perceel aan de Keizersgracht was oorspronkelijk ingericht met een pakhuis, stal en koetshuis, vermoedelijk naar ontwerp van timmerman Leendert Cortenhoeff.

Interieur

Van de oorspronkelijke 17e-eeuwse interieurafwerking is geen substantieel origineel materiaal bewaard gebleven, hoewel historische bronnen een rijke inrichting vermelden. Het interieur dateert grotendeels uit 1782 en is uitgevoerd in Lodewijk XVI-stijl, met onder meer betimmerde stijlkamers aan de voorzijde. In de linker voorkamer bevinden zich betimmeringen met schilderingen, waaronder een schoorsteenstuk, penantstuk en deurstukken, waarvan het schoorsteenstuk is gesigneerd en gedateerd door schilder Dirk van der Aa (1782).

Het trappenhuis is centraal in de plattegrond geplaatst, in tegenstelling tot veel andere dubbele grachtenhuizen waar de trap tussen voor- en achterkamer aan één zijde ligt. De kamers aan weerszijden van de gang in het voorhuis zijn symmetrisch van afmeting, wat aansluit bij classicistische ideeën over harmonische plattegronden in de late zeventiende eeuw. Op de bel-etage aan de achterzijde bevond zich een insteekverdieping, vergelijkbaar met de situatie bij andere representatieve grachtenpanden aan de Herengracht.

In de kamer links voor op de bel-etage zijn nog delen van de vroegere grandeur zichtbaar in de betimmering en de versieringen boven schoorsteen en deuren. Een gebeeldhouwde schouw uit de achterkamer is in latere tijd overgebracht naar Herengracht 458.

Geschiedenis

In 1660 werd het zuidelijke deel van de grachtengordel aangelegd. Hierin verrezen relatief brede en representatieve grachtenpanden, vaak opgezet als dubbele huizen op meerdere kavels. De bankier Joseph Deutz kocht in de jaren 1660 meerdere erven tussen Herengracht en Keizersgracht, waarop hij rond 1670–1672 een dubbel huis liet bouwen, dat aan de Herengracht als woonhuis diende en aan de Keizersgracht bedrijfsfuncties, een stal en koetshuis omvatte (Keizersgracht 497–499). Deutz beschikte hiermee over een omvangrijk woon- en bedrijfscomplex dat, met 21 kamers, de welstand van de eigenaar weerspiegelde.

Het huis werd in 1710 aangekocht door Joan van Hoorn, voormalig gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, die er met zijn echtgenote Johanna Maria van Riebeeck ging wonen. Na de verkoop aan Joan van Hoorn bleef het een voornaam woonhuis voor leden van de bestuurlijke en koopmanselite. In de loop van de 18e eeuw nam de marktwaarde van voorname grachtenhuizen sterk toe, wat ook voor dit pand gold; de verkoopprijzen stegen van circa 60.000 gulden in het begin van de eeuw naar ruim 130.000 gulden in de jaren 1770. In 1778 kwam het huis in bezit van Daniel Gerritsz Hooft, vrijheer van Vreeland, en zijn echtgenote Agnes Maria Geelvinck, die een ingrijpende vernieuwing van het interieur in Lodewijk XVI-stijl lieten uitvoeren. Onder Hooft en Geelvinck fungeerde het als stadspaleis met een eigentijds gemoderniseerd interieur, passend bij de stijlkamercultuur binnen de Amsterdamse bovenlaag.

In 1922 werd het pand verhoogd met een extra bouwlaag boven de kroonlijst, waardoor de oorspronkelijke vierkante gevelverhouding werd gewijzigd. De monumentale onderdelen van de gevel en belangrijke interieuronderdelen bleven echter behouden.

Monumentale waarde Herengracht 450 werd in 1970 geregistreerd als rijksmonument onder nummer 1853, met een redengevende omschrijving waarin het dubbele huis met gelaagde zandstenen gevel, midden- en hoekrisalieten, deuromlijsting en balkon worden genoemd.

De gevel van het huis is opgenomen in 17e-eeuwse verzamelwerken met architectuurvoorbeelden, waaronder prentenreeksen die ontwerpen van Philips Vingboons tonen. In de literatuur over de Amsterdamse grachtengordel wordt het pand genoemd als voorbeeld van de strakke stijl in de laatste fase van het Hollands classicisme, waarin de nadruk ligt op maatverhoudingen en vlakverdeling in plaats van uitbundige ornamentiek.

Het huis maakt deel uit van de zogenoemde Gouden Bocht, waar een concentratie van brede, vaak dubbele grachtenhuizen uit de late 17e eeuw te vinden is. In deze zone werden kavels samengevoegd tot representatieve stadspaleizen, waarmee welgestelde kooplieden en bankiers hun sociale status tot uitdrukking brachten. De combinatie van een streng classicistische gevel en een rijk, later aangebracht interieur illustreert de ontwikkeling van het Amsterdamse grachtenhuis van de late Gouden Eeuw tot in de achttiende eeuw.

Zie ook Lijst van rijksmonumenten aan de Herengracht (Amsterdam, Zuid)

Categorie:Rijksmonument in Amsterdam-Centrum Categorie:Woning in Amsterdam Categorie:Herengracht Categorie:Hollands-classicistisch bouwwerk