De reliekhouder van paus Alexander (Frans: chef-reliquaire du Pape Alexandre I) is een reliekhouder in de vorm van een altaarvormige sokkel met een verguld zilveren hoofd, waarin relieken werden bewaard van paus Alexander I. Het kostbare voorwerp werd omstreeks 1145 vervaardigd in een Maaslands atelier, werd daarna eeuwenlang bewaard in de schatkamer van de Abdij van Stavelot en bevindt zich thans in het Museum Kunst & Geschiedenis in Brussel. Het wordt beschouwd als een meesterwerk van middeleeuwse edelsmeed- en emailkunst. De reliekhouder van paus Alexander is tevens de oudste combinatie van een reliekhouder in de vorm van een hoofd met een altaarvormige basis.
Geschiedenis De reliekhouder werd vervaardigd voor de abdij van Stavelot in opdracht van abt Wibald van Stavelot (1098-1158). Het is een product van een Maaslandse edelsmeedwerkplaats, waarschijnlijk dezelfde werkplaats die ook het Stavelot-triptiek vervaardigde (wat op basis van stilistische vergelijkingen geconcludeerd kan worden). Op Goede Vrijdag van het jaar 1145 plaatste abt Wibald een aantal relikwieën in de reliekhouder, die toen klaarblijkelijk gereed was. Naast een deel van de schedel van paus Alexander bevonden zich daaronder stukken hout van de tafel van het Laatste Avondmaal.
Na de opheffing van de abdij werd de reliekhouder overgebracht naar de in 1805 gebouwde Sint-Alexanderkapel van Xhendelesse (in het Land van Herve). In 1861 werd de kapel vervangen door een grotere kerk. Het kostbare kunstvoorwerp werd verkocht aan de Belgische staat, die het schonk aan de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in Brussel. De Belgische staat bekostigde de zijaltaren en de kruiswegstaties van de nieuwe parochiekerk van Xhendelesse.
De in 1824 uit de reliekhouder verwijderde relieken werden pas in 2005 herontdekt, samen met een akte van bewaring door abt Wibald. Deze bevinden zich thans in de parochiekerk van Herve, de Sint-Jan-de-Doperkerk.
Beschrijving Het hoofd is een repousséwerk in gedeeltelijk verguld zilver. Afgebeeld is paus Alexander (38-115) als jongeman met geschoren hoofd, met stilistische verwijzingen naar afbeeldingen van Romeinse keizers. De kraag is versierd met vergulde plaatjes met emailleerwerk, edelstenen en zilveren kralen.
De buste is gemonteerd op een kistje in de vorm van een draagaltaar (zie draagaltaar van Stavelot)). Het kistje rust op vier draakvormige poten van gegoten brons. De voorste poten zijn origineel, de achterste zijn afgietsels van deze, gemaakt in 1988. De onder- en bovenplaat kragen iets uit. De twee delen van de vergulde messing bovenplaat zijn versierd met edelstenen en bergkristal. De zijkanten van de sokkel tonen voorstellingen in champlevé-techniek van onder anderen heiligen, waaronder paus Alexander, en vrouwelijke personificaties van de deugden, die tekstbordjes met de zaligsprekingen (Matteüs 5:3-10) vasthouden. Een van de deugden, Sapientia (wijsheid), komt twee maal voor. Anders dan de andere deugden, die afgebeeld zijn als eenvoudige, vrome vrouwen, is de Sapientia op de achterkant van de reliekhouder afgebeeld als koningin. In plaats van een tekstbord met een zaligspreking, houdt zij een rond schild vast met een parafrase van een tekst uit het deuterocanonieke Bijbelboek Wijsheid. Afgebeeld zijn: op de voorgevel: Eventius (bisschop en medemartelaar van Alexander), Alexander (paus en martelaar) en Theodolus (priester en medemartelaar); op de rechter zijgevel: Humilitas (nederigheid),Matt. 5 vs. 3: Zalig zijn de armen van geest; want hunner is het Koninkrijk der hemelen (Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum). Pietas (vroomheid)Matt. 5 vs. 4: Zalig zijn de zachtmoedigen; want zij zullen het aardrijk beërven (Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram). en Scientia (wetenschap);Matt. 5 vs. 5: Zalig zijn zij die treuren; want zij zullen vertroost worden (Beati, qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur). op de achtergevel: de deugden Fortitudo (kracht),Matt. 5 vs. 6: Zalig zijn zij die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid; want zij zullen verzadigd worden (Beati, qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur). Sapientia (wijsheid)Wijsheid 3 vs. 15: Want de vrucht van de goede arbeid is heerlijk, ofwel: goed werk, heerlijke vruchten (Bonorum labor, gloriosus fructus). en Consilium (verzoening);Matt. 5 vs. 7: Zalig zijn de barmhartigen; want hun zal barmhartigheid geschieden (Beati misericordes, quia ipsi misericordiam consequentur). op de linker zijgevel: de deugden Intelligentia (intelligentie),Matt. 5 vs. 8: Zalig zijn de reinen van hart; want zij zullen God zien (Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt). Sapientia (wijsheid)Matt. 5 vs. 9: Zalig zijn de vreedzamen; want zij zullen Gods kinderen genaamd worden (Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur). en Perfectio (perfectie).Matt. 5 vs. 10: Zalig zijn zij die vervolgd worden om der gerechtigheid wil; want hunner is het Koninkrijk der hemelen (Beati, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, quoniam ipsorum est regnum caelorum).
Zie ook Draagaltaar van Stavelot Kruistriptiek van Stavelot Pinksterretabel Remaclusretabel Cappenbergkop
Alexander I Categorie:Beeld van heilige (christendom) Categorie:Reliekhouder Categorie:Edelsmeedkunst Categorie:Maaslandse kunst Categorie:12e-eeuwse beeldende kunst Categorie:Stavelot Categorie:Kunstwerk in het Jubelparkmuseum