Gezinsgeschiedenis of familiegeschiedenis is een onderdeel van de sociale geschiedenis dat de culturele evolutie van verwantschapsstructuren onderzoekt door de loop van de geschiedenis.Hareven, Tamara K. (February 1991). "The History of the Family and the Complexity of Social Change". The American Historical Review. 96 (1). American Historical Association: pp. 95-124. Onderzocht wordt hoe huishoudens, verwantschapssystemen en rollen binnen gezinnen veranderen. Het doel is om de structuur en functie van het gezin te begrijpen. Daartoe worden de onderlinge relaties tussen het individu, zijn of haar verwanten en de historische tijd bekeken vanuit verschillende perspectieven, zoals demografie, economie, religie en cultuur. Uit onderzoek is gebleken dat familiesystemen zich flexibel, adaptief en op cultureel diverse wijze kunnen aanpassen aan ecologische en economische omstandigheden.van den Berghe, Pierre (1979). Human family systems: an evolutionary view. Elsevier North Holland, Inc., , p. 50.
Gezinsgeschiedenis is een ander vakgebied dan genealogie, maar maakt vaak wel gebruik van dezelfde primaire bronnen, zoals volkstellingen en familiearchieven.
Definitie De grote verscheidenheid aan familievormen die door de tijd en in de ruimte heen bestaan of hebben bestaan, maakt het moeilijk om het concept gezin te definiëren. Hierover bestaan verschillende opvattingen tussen culturen en over de loop van de geschiedenis. Er zijn talloze pogingen gedaan om het gezin te definiëren, vanuit verschillende perspectieven: als een wooneenheid, als een eenheid van biologische voortplanting, als een eenheid van economische productie of als de bevoorrechte plaats voor de opvoeding van kinderen.Rémi Lenoir, « L'idiome de la famille », Dictionnaire de la Sociologie (Les Dictionnaires d'Universalis), Encyclopedia Universalis Er bestaat momenteel geen enkele universeel aanvaarde definitie.
Samen wonen en organisatie op basis van verwantschap zijn beide belangrijk voor de ontwikkeling van het concept van gezin. Een groep die samen woont en een huishouden vormt, kan gemeenschappelijke overlevingsdoelen en een woonplaats delen, maar hoeft niet te voldoen aan de uiteenlopende en soms ambigue eisen voor de definitie van een gezin.
Ontwikkeling Vroege onderzoekers van gezinsgeschiedenis pasten Darwins biologische evolutietheorie toe in hun theorie over de evolutie van familiesystemen. De Amerikaanse antropoloog Lewis Henry Morgan publiceerde in 1877 het boek Ancient Society, dat gebaseerd was op zijn theorie van de drie stadia van menselijke vooruitgang, van Urgesellschaft (oersamenleving) via barbarij naar beschaving. Morgans boek was de inspiratie voor Friedrich Engels' boek De oorsprong van het gezin, van de particuliere eigendom en van de staat uit 1884. Engels breidde Morgans hypothese uit met de stelling dat economische factoren de transformatie veroorzaakten van primitieve gemeenschappen naar een klassenmaatschappij. Engels' theorie van de controle over hulpbronnen en later die van Karl Marx werden gebruikt om de oorzaak en het gevolg te verklaren van veranderingen in de functie en structuur van gezinnen. Deze theorie bleef grotendeels in zwang tot de jaren 1980, toen andere sociologische theorieën, met name het structureel functionalisme, deze langzamerhand vervingen.
Het boek De ontdekking van het kind van Philippe Ariès, dat in 1960 in Frankrijk werd gepubliceerd, had een grote invloed op het eigenlijke ontstaan van het vakgebied. Ariès gebruikte de analyse van demografische gegevens om tot de conclusie te komen dat het concept van 'kindertijd' ontstond in moderne kerngezinnen in West-Europa. Deze kerngezinnen ontstonden vanaf de tweede helft van de 18e eeuw in sommige lagen van de bevolking vanuit de traditionele meergeneratiegezinnen. Ariès maakte hierbij gebruik van een nieuwe techniek die in 1956 was uitgevonden door Michel Fleury en Louis Henry en het mogelijk maakte om op basis van demografische gegevens een 'gezinsreconstructie' over langere tijd te maken. Zijn werk stond ook aan de basis van het onderzoeksveld van de geschiedenis van de kindertijd.
De gezinsgeschiedenis ontwikkelde zich onder invloed van de nouvelle histoire in de jaren 1970 tot een apart vakgebied binnen de geschiedenis, met nauwe banden met de antropologie en de sociologie. De nadruk lag daarbij op demografische patronen en overheidsbeleid.
Een invloedrijke, baanbrekende studie verscheen in 1978, getiteld Women, Work, and Family. De auteurs, Louise A. Tilly en Joan W. Scott openden een nieuw perspectief met hun brede interpretatiekader en de nadruk op de variabele factoren die de positie van vrouwen in het gezin en de economie in Frankrijk en Engeland vormgeven. Het onderzoek beschouwde de wisselwerking tussen productie (het leveren van betaalde arbeid) en (sociale) reproductie (de onderlinge afhankelijkheid van huishoudelijke taken en betaald werk) in een analyse van de loonarbeid van vrouwen en droeg zo bij aan de samenvoeging van arbeids- en familiegeschiedenis. Door deze ontwikkelingen raakte de gezinsgeschiedenis in toenemende mate verweven met het onderzoeksveld van de vrouwengeschiedenis. Er is veel onderzoek gedaan naar de dichotomie in het leven van vrouwen tussen de privésfeer en de publieke sfeer. Maynes en Waltner (2012) geven een meer recent wereldwijd overzicht van 7000 jaar.Mary Jo Maynes and Ann Beth Waltner, The Family: A World History (Oxford University Press, 2012)
Onder invloed van het boek The Development of the Family and Marriage in Europe (1983) van Jack Goody zette het vakgebied de evolutionaire aannames in Europa op hun kop, waar het kerngezin voorheen werd gezien als een specifiek westers en recent fenomeen. Goody betoogde dat moderne gezinsvormen al rond de 4e eeuw na Chr. ontstonden onder invloed van de grootschalige institutionalisering van de christelijke kerk in het Middellandse Zeegebied en Europa.
Geleidelijk aan werd een bredere opvatting van het gezin ontwikkeld, inclusief verwantschapsnetwerken, en een dynamische, temporele benadering die rekening houdt met de cyclische evolutie van familiestructuren gedurende het leven van individuen.L. Berkner, «The Stem Family and the Developmental Cycle of the Peasant Household: An Eighteenth-Century Austrian Example», American Historical Review, 11 (1972): 398-418 Vervolgens vloeide het onderzoek samen met dat van historici uit andere regio's van de wereld en werd het onder invloed van etnologen en antropologen uitgebreid met andere regio's zoals Azië, India, Latijns-Amerika en Oceanië om mondiale historisch-sociale theorieën te ontwikkelen. Niettemin blijven er belangrijke debatten bestaan over de oorsprong van de verschillende familievormen die in de hedendaagse wereld voorkomen, vooral voor regio's en/of perioden waarvoor geen schriftelijke bronnen beschikbaar zijn.
Categorie:Sociale geschiedenis