thumb|Het altaar op een sestertius van ca. 10-14 thumb|Victoriastandbeeld thumb|Reconstructietekening op basis van afbeeldingen op munten (F. Artaud, 1820). De inscriptie ROM·ET·AUG verwijst naar de verering van de godin Roma en keizer Augustus. thumb|Schematische kaart met links de stad Lugdunum en bovenaan rechts het amfitheater (ovaal) en het Sanctuaire du Confluent (altaar)

Het Altaar van de drie Galliën (Latijn: Ara trium Gallium; Frans: Sanctuaire fédéral des Trois Gaules) was een Romeins heiligdom in Lugdunum, het huidige Lyon. Het werd ingewijd onder keizer Augustus in 12 v.Chr. als een plek waar de onderworpen Galliërs trouw konden betuigen aan Rome en deelnemen aan de keizercultus. Daartoe was het altaar gewijd aan de godin Roma en aan keizer Augustus. Het monument symboliseerde ook de federatie van de provincies Gallia Lugdunensis, Gallia Belgica en Gallia Aquitania.Fishwick 1996, p. 90 Jaarlijks op 1 augustus hielden zij er hun provinciale raad in het kader van een groot festival, en verkozen ze de priester.

Geschiedenis Het initiatief voor de oprichting kwam van de veldheer Nero Claudius Drusus, stiefzoon van keizer Augustus.Fishwick 1996, p. 95 Misschien zat Augustus er zelf achter, want in 16-13 v.Chr. was hij in Gallië, maar zijn bescheidenheidspolitiek liet hem niet toe bij de inhuldiging aanwezig te zijn.Fishwick 1996, p. 97 Vermoedelijk was het de magistraat Drusus die op 1 augustus 12 v.Chr. de honneurs waarnam, samen met de eerste federale priester Caius Julius Verecondaridubius, van de stam der Aedui.Fishwick 1996, p. 89

Drusus bereidde een veldtocht tegen de Germanen voor, maar de onmiddellijke aanleiding voor zijn initiatief in Lugdunum was de onvrede onder de Galliërs over de census die ze ondergingen en over hun onderwerping in het algemeen. Na de verovering van Langharig Gallië (Gallia Comata) door Julius Caesar waren er enkele decennia verstreken zonder dat het gebied een sterke bestuurlijke organisatie kreeg.Robert Nouwen, Rome en de Lage Landen. Een geschiedenis van Caear tot Clovis, 2026, p. 82-84 Uiteindelijk bouwde men de garnizoenstad Lugdunum uit tot het bestuurlijke, militaire en religieuze centrum van de gefedereerde Tres Galliae (Lugduniërs, Belgen en Aquitaniërs).

Symbolisch kreeg dit zijn beslag in het heiligdom aan de samenvloeiing van de Saône en de Rhône. Tot in de late oudheid kwam hier elk jaar op 1 augustus de concilium provinciae bijeen tijdens een groot festival. Zij verkozen dan de federale priester (sacerdos Romae et Augusti) voor het komende jaar (wat niet noodzakelijk een nieuwe persoon moest zijn).Julien Guey en Amable Audin, "La dédicace de l'amphithéâtre des Trois Gaules" in: Bulletin des musées lyonnais, 1958, nr. 4, p. 155. De festiviteiten gingen gepaard met spelen en dichtwedstrijden. Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat in de nabijheid van dit heiligdom het Amfitheater van de drie Galliën werd opgetrokken.Amable Audin, "L'Amphithéâtre des Trois Gaules à Lyon – Nouvelles campagnes de fouilles (1971-1972, 1976-1978)" in: Gallia, 1979, nr. 1, p. 85-100. Dat gebeurde ca. 17-19 n.Chr. op kosten van de priester Gaius Iulius Rufus.

Over de latere transformaties van het heiligdom heerst veel onzekerheid. Aan het openluchtaltaar werd een tempel toegevoegd, wat soms zonder veel bewijs aan keizer Hadrianus wordt toegeschreven, terwijl het net zo goed een (veel) vroegere evolutie kan zijn geweest.Fellague 2016, § 76 Wel kan het een aanwijzing zijn dat onder zijn bewind de cultus evolueerde doordat de Divi erin werden opgenomen. In de nasleep van zijn overwinning op Clodius Albinus bij Lugdunum reorganiseerde keizer Septimius Severus omstreeks 198-199 de cultus opnieuw. Daarna bleef het altaar functioneren tot de late oudheid.

Beschrijving Dankzij het samenleggen van literaire, epigrafische, numismatische en archeologische bronnen, kan het uitzicht van het heiligdom in grote lijnen worden gereconstrueerd. Van Strabo weten we dat het lag tegenover de stad aan de samenvloeiing van Saône en Rhône.Geographika, 3.3.2 Een exacte locatie kon archeologisch niet worden bepaald. In navolging van Amable Audin wordt meestal aangenomen dat het heiligdom op een langwerpig terras naast het amfitheater lag, op de onderste, zuidelijke hellingen van de heuvel Croix-Rousse.Recent is voorgesteld dat het altaar op de top van de heuvel moet hebben gestaan, onder de huidige Boulevard de la Croix-Rousse. Zie: Daniel Frascone, "Une nouvelle hypothèse sur le sanctuaire des Trois Gaules à Lyon" in: Revue Archéologique de l'Est, 2011, p. 189-216. . Maar die hypothese vindt geen bijval (Desbat 2016, § 55; Fellague 2016, § 54)

Rond het heiligdom liep een muur of peribolos. Wellicht was deze versierd met guirlandes in bas-reliëf, bestaande uit eikenbladen en eikels.Turcan 1982, p. 643; contra: Fellague 2016, § 58 In het midden stond het marmeren offeraltaar, dat er enigszins moet hebben uitgezien zoals de Ara Pacis. Volgens Strabo droeg het de namen van de zestig Gallische stammen of civitates, die elk ook werden vertegenwoordigd door een standbeeld. Op de site situeerde hij voorts een heilig bos (of een tweede altaar, de tekst is onzeker op dit punt).Fellague 2016, § 70 Verder waren er twee monolitische Ionische zuilen met vergulde beelden van de gevleugelde overwinningsgodin Victoria. Met hun rechterhand hieven zij een lauwerkrans op en in de linker hielden ze palmtakken.Amable Audin en Duncan Fishwick, "L'autel lyonnais de Rome et d'Auguste" in: Latomus, 1990, p. 658 De hoogte van deze beelden tot aan de geheven kronen wordt geschat op 3,2 m, en van de zuilen (zonder sokkel of kapitelen) op 9,5 m.Frascone 2011, § 52

Op de site van het heiligdom moeten ook andere bouwwerken hebben gestaan, zoals de tempel van Roma en Augustus (met hun cultusbeelden), de vergaderzaal van de raad (curia), en administratieve lokalen.Desbat 2016, § 53 Zoals het amfitheater moeten deze later zijn toegevoegd. Maar zeker het bestaan van de curia blijft speculatief.

In Keulen werd met de Ara Ubiorum een gelijkaardig heiligdom opgericht in 9 v.Chr. Trier beschikte over een kopie van de versie uit Lugdunum.Klaus-Peter Goethert, "Un autel pour Rome et Auguste à Trèves. Une copie de l'autel de Lyon" in: Monuments et mémoires de la Fondation Eugène Piot, nr. 1, 2009, p. 83-92.

Overblijfselen Als bouwwerk is het Altaar van de drie Galliën compleet verwoest, maar overblijfselen ervan zijn op diverse locaties bewaard. Een bronzen beeld van Victoria werd in 1866 uit de Saône opgevist en wordt getoond in het museum Lugdunum. De twee zuilen uit Egyptisch syeniet waarop de Victoriabeelden stonden, zijn vermoedelijk in de 11e eeuw hergebruikt voor de Basiliek Saint-Martin d'Ainay.Aangezien syeniet voor het eerst werd gebruikt in het Forum van Trajanus, wordt gespeculeerd dat de zuilen geplaatst zijn geweest bij de renovatie van het heiligdom door Hadrianus (Turcan 1982, p. 611, n. 22). Andere auteurs wijzen erop dat Lyon genoeg antieke monumenten telde waarvan dergelijke zuilen afkomstig konden zijn (Fellague 2016, § 66). De doormidden gezaagde zuilen – reeds opgemerkt door RabelaisGargantua, 1535, hoofdstuk XIV, p. 52: "aussi gros & grand que les gros pilliers de Enay" – onderstutten nog altijd de vieringtoren.Amable Audin en Pierre Quoniam, "Victoires et colonnes de l'autel fédéral des Trois Gaules: données nouvelles" in: Gallia, 1962, nr. 1, p. 114. Marmeren fragmenten met guirlandes worden dan weer beschouwd als restanten van de ommuring. Verder zijn diverse vondsten afkomstig van de site, zoals inscripties, decoratieve fragmenten en de bronzen Tablet van Lyon (Tabula claudiana).

Literatuur Djamila Fellague, "La difficulté de datation des monuments: à propos des monuments de Lugudunum, en particulier ceux considérés comme hadrianiques" in: Revue Archéologique de l'Est, 2016, p. 187-214. Armand Desbat, "Le sanctuaire des trois Gaules et la question du forum provincial" in: Revue Archéologique de l'Est, 2016, p. 303-323. Daniel Frascone, "Une nouvelle hypothèse sur le sanctuaire des Trois Gaules à Lyon" in: Revue Archéologique de l'Est, 2011, p. 189-216. Duncan Fishwick, "The Dedication of the Ara trium Galliarum" in: Latomus, 1996, p. 87-100 Laurence Tranoy en Grégoire Ayala, "Les pentes de la Croix-Rousse à Lyon dans l'Antiquité. État des connaissances" in: Gallia, 1994, p. 171-189. Robert Turcan, "L'Autel de Rome et d'Auguste ‘Ad Confluentem’" in: Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Geschichte und Kultur Roms im Spiegel der neueren Forschung, tweede reeks, vol. 12-1, eds. Hildegard Temporini en Wolfgang Haase, 1982, p. 607-644. Jürgen Deininger, Die Provinziallandtage der römischen Kaiserzeit (= Vestigia, vol. VI), C.H. Beck, 1965

Voetnoten

Categorie:Gallische oudheid Categorie:Romeinen in Frankrijk Categorie:Religieus gebouw in Frankrijk Categorie:Voormalig bouwwerk in Frankrijk Categorie:Geschiedenis van Lyon Categorie:Altaar (religie)