miniatuur|Proto-Elamitische tabletten van Shahr-e Sukhtehminiatuur|Economisch tablet in Proto-Elamitisch schrift, Susa III, Louvre, c. 3100-2850 v.Chr. miniatuur|Proto-Elamitisch tablet met transcriptie miniatuur|Proto-Elamitische tablet gevonden in Tepe Yahya Het Proto-Elamitisch schrift is een schrift uit de vroege bronstijd dat kortstondig werd gebruikt vóór de introductie van het Elamitisch spijkerschrift. Het Proto-Elamitisch schrift is nog grotendeels onontcijferd (het numerieke gedeelte is gedeeltelijk ontcijferd).
Er zijn veel overeenkomsten tussen de Proto-Elamitische tabletten en de gelijktijdige proto-spijkerschrifttabletten uit de Uruk IV-periode in Mesopotamië. Beide schrijfsystemen zijn relatief geïsoleerde verschijnselen. Afgezien van enkele losse tabletten zijn er slechts op vijf vindplaatsen van de Proto-Elamitische periode aangetroffen. Ter vergelijking: proto-spijkerschrifttabletten zijn alleen gevonden in Uruk, Jemdet Nasr, Khafajah en Tell Uqair, en de overgrote meerderheid van beide typen is gevonden in Susa en Uruk. De blanco tabletten, de schrijfmethode en zelfs het gebruik van de achterkant voor optelling, indien nodig, zijn hetzelfde. Ze vervullen dezelfde basisfunctie: de administratieve boekhouding van goederen in een centraal geleide samenleving. Vanuit die basis zijn er echter ook verschillen, waarvan de tekens zelf het meest opvallend zijn, maar ook kleinere details zoals de volgorde waarin de tablet werd beschreven, zijn duidelijk. Gelukkig zijn er een aantal overeenkomsten tussen de numerieke systemen van het proto-spijkerschrift en het Proto-Elamitisch. Proto-Elamitisch gebruikt, naast het gebruikelijke sexagesimale en centovigesimale (120-tallig)-systeem, ook een eigen decimaal stelsel.
Beginnend rond het 9e millennium vóór Christus kwam een op rekenstenen gebaseerd systeem in gebruik in verschillende delen van het oude West-Azië. Deze evolueerden tot gemarkeerde rekenstenen en later tot gemarkeerde enveloppen, kleibullae genoemd. Er wordt doorgaans aangenomen dat deze de basis vormden voor de ontwikkeling van het Proto-Elamitisch en het proto-spijkerschrift (waarbij veel van de rekenstenen, ongeveer twee-derde, in Susa zijn gevonden). De rekenstenen bleven in gebruik na de ontwikkeling van het proto-spijkerschrift en het Proto-Elamitisch.
De vroegste kleitabletten die in de regio zijn gevonden, zijn van een "numeriek" type en bevatten alleen lijsten met getallen. Ze zijn niet alleen gevonden in Susa en Uruk, maar ook op verschillende andere locaties, waaronder locaties zonder latere Proto-Elamitische en proto-spijkerschrifttabletten, zoals Tell Brak, Habuba Kabira, Tepe Hissar, Godin Tepe en Jebel Aruda.
Het Lineair Elamitisch schrift wordt pas veel later, in het laatste kwart van het 3e millennium aangetroffen.Het is onzeker of het Proto-Elamitische schrift de directe voorloper was van Lineair Elamitisch, aangezien het grotendeels onontcijferd is gebleven en een veronderstelde relatie tussen de twee speculatief is.
Al vroeg werden overeenkomsten opgemerkt tussen het Proto-Elamitisch en het Kretenzische Lineair A-schrift.
Corpus Het Proto-Elamitische schrift werd gebruikt over een groot geografisch gebied, dat zich minstens uitstrekte van Susa in het westen tot Tepe Yahya in het oosten. Het bekende corpus van inscripties bestaat uit ongeveer 1600 tabletten, waarvan de overgrote meerderheid is opgegraven in Susa, waar de eerste twee tabletten eind 19e eeuw door Jacques de Morgan werden gevonden.
Proto-Elamitische tabletten zijn gevonden op de volgende locaties, in volgorde van het aantal teruggevonden tabletten:
Susa - meer dan 1600 tabletten en fragmenten Anshan, of Tall-e Malyan - 33 tabletten en fragmenten Tepe Yahya - 27 tabletten, blanco tabletten gevonden Tepe Sofalin - 12 tabletten en fragmenten Tepe Sialk - 5 tabletten Ozbaki - één tablet Shahr-e Sukhteh - één tablet Tall-e Geser - één numeriek tabletfragment, geen tekstschrift Tepe Hissar - één tablet
De schrifttekens werden onderverdeeld in numerieke (met een N-prefix) en tekstgliefen (met een M-prefix). Van de duizenden tekens in het huidige corpus is meer dan de helft numeriek. De betekenis van een numerieke glief kan afhangen van het systeem waarin deze wordt gebruikt: decimaal (D), sexagesimaal (S), bisexagesimaal (B) of capaciteiten (C).
Een aanzienlijk aantal Proto-Elamitische tabletten is nog niet gepubliceerd.
Ontcijferingspogingen De eerste stap bij het ontcijferen van een onbekend schrift is het volledig publiceren van het bekende corpus en het ontwikkelen van een voorgestelde tekenlijst. De publicatie van de teksten is grotendeels voltooid, maar de tekenlijst is nog gedeeltelijk in ontwikkeling. Het Proto-Elamitisch kent veel unieke tekens (net als de vroege stadia van het proto-spijkerschrift) omdat de teksten voornamelijk plaatselijk werden gebruikt. Er bestaat onenigheid over de vraag of sommige tekens verschillend zijn of slechts varianten, maar tegen 1974 was er voldoende consensus bereikt over de Proto-Elamitische tekens om het ontcijferingsproces te laten vorderen.
In 2012 kondigde Jacob Dahl van de Universiteit van Oxford een project aan om hoogwaardige afbeeldingen van Proto-Elamitische kleitabletten te maken en online te publiceren. Hij hoopt dat door middel van crowdsourcing, waarbij academici en amateurs samenwerken, het schrift begrepen kan worden, ondanks de aanwezigheid van fouten en het ontbreken van fonetische aanwijzingen. Dahl hielp bij het online beschikbaar maken van de afbeeldingen van bijna 1600 Proto-Elamitische tabletten. Het materiaal werd online geplaatst op een wiki van het Cuneiform Digital Library Initiative.
In 2020 kondigde François Desset van het Laboratoire Archéorient in Lyon, Frankrijk, een voorgestelde ontcijfering en vertaling van proto-Elamitische teksten aan. In 2022 publiceerde Desset een artikel over Lineair Elamitisch waarin ook tekenvormen voor Proto-Elamitisch werden voorgesteld. Dit nieuwe voorstel werd niet universeel geaccepteerd.
Hoewel de ontcijfering van het Proto-Elamitisch nog steeds onzeker is, is de inhoud van veel teksten wel bekend. Dit is mogelijk omdat bepaalde tekens, en met name de meeste numerieke tekens, lijken op die van het naburige Mesopotamische proto-spijkerschrift. Bovendien zijn een aantal Proto-Elamitische tekens daadwerkelijke afbeeldingen van objecten die ze vertegenwoordigen. De meeste Proto-Elamitische tekens zijn echter abstract en hun betekenis kan alleen worden ontcijferd door middel van zorgvuldige grafemische analyse.
Een voorbeeld van een kleine tablet uit Susa (Sb 06355) waarvan de meeste tekens bekend zijn:
Hoewel de Elamitische taal is geopperd als mogelijke onderliggende taal van de Proto-Elamitische inscripties is hiervoor geen bewijs. De vroegste Proto-Elamitische inscripties, die puur ideografisch zijn, bevatten in feite geen taalkundige informatie, en het is evenmin met zekerheid bekend welke taal er tijdens de Proto-Elamitische periode in het betreffende gebied werd gesproken.
Categorie:Schriftsysteem Categorie:Bronstijd in Zuidwest-Azië Categorie:Prehistorie van Irak Categorie:Prehistorie van Iran