Gobertangesteen is een kalkzandsteen die wordt ontgonnen in het Waals-Brabantse dorp Gobertingen, deel van de stad Geldenaken. Geologisch behoort hij tot de Formatie van Brussel. Historisch kende deze bouwsteen vooral een noordwaartse verspreiding, met monumentale toepassingen in Leuven, Diest en Tienen, over Mechelen en Antwerpen, tot Breda en Amsterdam.
Kenmerken Gobertangesteen wordt gekenmerkt door een heterogene structuur met gekleurde banden en fijne laminaties. Witte, kalkrijke lijnen tekenen zich af tegen gekleurde, zandigere lijnen. Bioturbatie heeft sporen nagelaten in de vorm van grijsgroene buisjes die kriskras door de steen lopen. Het zijn graafgangen van kleine kreeftachtigen.
Vers ontgonnen gobertangesteen is bleekgeel en wordt harder naarmate hij droogt. Hij verwerft door het verouderen een wit patina. Het winningsgebied, waar hij veel wordt toegepast, staat bekend als het witte land (pays blanc).
Geologie Het gesteente is ontstaan door de afzetting van kalkrijke zanden 45 miljoen jaar geleden in het Lutetiaan. Het gebied lag toen in ondiepe wateren van de Noordzee. Bodemprocessen deden vervolgens horizontale steenbanken of schollen ontstaan: 5 à 20 lagen van ongeveer 30-50 cm dik, waarvan het binnenste derde geschikt is als bouwsteen.Lambrechts en Stassen , p. 5Berends, Janse en Slinger 1982, p. 40 De onregelmatig gevormde schollen liggen op een diepte van 18 tot 25 m onder het aardoppervlak en volgen de golvingen van het terrein.
Geschiedenis Gobertangesteen wordt ontgonnen sinds de Gallo-Romeinse periode. Het historische winningsgebied strekt zich uit voorbij het eigenlijke dorp Gobertange naar Malen, Sint-Remigius-Geest, Lathuy, Geldenaken, Hoegaarden en Nerm, tot tegen Hoksem.Lambrechts en Stassen , p. 12 Vanaf de 12e eeuw verwierven rijke abdijen als Averbode, Affligem en Saint-Laurent gronden in de streek om zich van gobertangesteen te verzekeren.
De ambachtelijke winning begon met het graven van een loodrechte schacht tot twee meter voorbij de onderste steenbank.Lambrechts en Stassen , p. 8-9 Vervolgens groeven de steendelvers horizontale galerijen van tien à twintig meter lang. Gebukt werkend kapten ze de steenbanken weg die zowel de bodem als het plafond van de galerij vormden. De stenen werden gestapeld in de schacht en met een windas naar boven getakeld. Daar werden ze ontdaan van de buitenste, zachtere korst. De verdere bewerking gebeurde in het steenhouwersatelier.
Door de steenbanken is gobertangesteen nooit hoger dan een twintigtal centimeter. Beeldhouwwerk in gobertangesteen werd soms uit verschillende lagen opgebouwd vanwege deze beperking.Lambrechts en Stassen , p. 15 Dit deed het Brabants kapiteel ontstaan. Een andere oplossing was de gesculpteerde figuren horizontaal te plaatsen. Kleine en onregelmatige stenen werden lokaal gebruikt, de grotere waren voor verderafgelegen markten. In het zuiden was er concurrentie van andere steensoorten en in het westen van de ledesteen. Rond Brussel werd er bovendien vergelijkbare steen gedolven in Diegem, Laken en Steenokkerzeel, en was er met de Vilvoordse steen een nog hardere variant.
Daarom werd de gobertangesteen vooral noordwaarts afgezet. Bekende voorbeelden zijn het Stadhuis van Leuven en de Sint-Pieterskerk, de Onze-Lieve-Vrouw-ten-Poelkerk van Tienen, de Sint-Romboutskathedraal van Mechelen, de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen, de Grote Kerk van Breda en het Stadhuis van Bergen op Zoom. Nog noordelijker stond gobertangesteen bekend als "Brabants arduin". Het is onder meer gebruikt voor de Oude en Nieuwe Kerk van Amsterdam, de Nieuwe Kerk van Delft, de Hoofdtoren van Hoorn (zeezijde) en de Sint-Laurenskerk van Alkmaar.Berends, Janse en Slinger 1982, p. 43
In de 19e eeuw is veel gobertangesteen gebruikt voor restauraties, o.a. voor de Grote Markt en het Stadhuis van Brussel. Victor Horta verwerkte het materiaal in zijn art-nouveaucreaties.
Rond 1960 werd de primitieve ontginningsmethode vervangen door afgraving met machines in openluchtgroeven.Berends, Janse en Slinger 1982, p. 42 Vele steengroeven raakten uitgeput. Anno 2026 wordt gobertangesteen nog op één plaats gewonnen: de Carrière de Gobertange, uitgebaat door Entreprise Bernard Pierrot et Fils nv.
Verlaten steengroeven zorgen af en toe voor verzakkingen in de streek, zeker bij droog weer. Er verschijnen dan ronde zinkgaten in de akkers. In 2012 stortte een huis in te Nerm.Lambrechts en Stassen , p. 9
In 2021 is een interpretatiecentrum rond gobertangesteen geopend in het Hôtel des Libertés op de Grand'Place van Geldenaken.Le GOB, Centre d’interprétation de la pierre de Gobertange (bezocht 22 april 2026)
Literatuur Joachim Lambrechts en Raf Stassen, Kwartsiet en gobertange. Natuurstenen uit Zuid-Hageland, Regionaal Landschap Zuid-Hageland, tweede, herziene druk Michiel Dusar, Roland Dreesen en André De Naeyer, Natuursteen in Vlaanderen, versteend verleden. Renovatie & restauratie, Kluwer, 2009. Joseph Tordoir (red.), La Gobertange. Une pierre, des hommes, Cera Holding, Jodoigne, 2000, 413 p. (herziene uitgave 2019) Gerard Berends, Herman Janse en Ad Slinger, Natuursteen in monumenten, 1982
Externe link Centre d’interprétation de la pierre de Gobertange (GOB)
Voetnoten
Categorie:Geologie van België Categorie:Delfstof Categorie:Bouwmateriaal Categorie:Belgische natuursteen