Kinderheim A. S. Makarenko was een kindertehuis in Berlin-Johannisthal, in het district Treptow-Köpenick van Berlijn. Het complex lag aan de Südostallee bij de Königsheide en werd in 1953 geopend als hoofdkindertehuis van Oost-Berlijn. Met een capaciteit van maximaal ongeveer 600 kinderen en jongeren gold het als het grootste kindertehuis van de Duitse Democratische Republiek (DDR). De instelling was aanvankelijk een regulier kindertehuis en fungeerde later als tehuis voor leerlingen van een hulpschool. In 1998 werd het tehuis gesloten. Het voormalige gebouwencomplex staat als monumentaal ensemble onder monumentenzorg.
Geschiedenis De plannen voor een nieuw hoofdkindertehuis in de Königsheide gaan terug tot de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog. Volgens projectmateriaal van het Informations- und Begegnungszentrum Königsheide werd het besluit tot bouw al in 1946 genomen en werd de locatie in 1949 vastgelegd. Op 30 mei 1952 legden Friedrich Ebert jr. en Herbert Fechner de eerste steen voor het nieuwe tehuis van de Oost-Berlijnse magistraat. De officiële opening vond plaats op 2 december 1953. De instelling moest een voorbeeldinstelling worden voor de tehuisopvoeding in de DDR.
In de beginjaren werden vooral kinderen opgenomen die door de gevolgen van de oorlog niet in hun gezin konden worden verzorgd. Het ging onder meer om volle en halve wezen, kinderen die van hun familie waren losgeraakt en kinderen van ouders die door ziekte, werk of opleiding tijdelijk niet voor hen konden zorgen. Later kwamen daar ook kinderen bij van wie de ouders wegens verwaarlozing of wegens Republikflucht als opvoedingsgrond niet meer beschikbaar waren.
Op 30 november 1968 kreeg het tot dan toe als Kinderheim in der Königsheide aangeduide tehuis de naam Kinderheim A. S. Makarenko, naar de Sovjet-pedagoog en schrijver Anton Makarenko. Vanaf 1 september 1981 werden alleen nog kinderen met de status van hulpschoolleerling opgenomen. De twee schoolgebouwen op het terrein werden in deze periode van een polytechnische oberschule omgevormd tot hulpschool.
Na de Duitse hereniging kwam de instelling onder een andere verantwoordelijkheid te staan. In 1995 werd zij omgevormd tot een sociaal-pedagogisch jeugdcentrum. Eind maart 1998 werd dit centrum gesloten. Over het totale aantal kinderen en jongeren dat in de Königsheide verbleef, bestaan verschillende opgaven. Voor de periode tot 1981 wordt in verband met de documentaire Staatskind – Das Kinderkombinat in der Königsheide gesproken van ruim 6.000 kinderen; voor de gehele bestaansperiode noemen latere terugblikken een vijfcijferig aantal voormalige bewoners.
Het tehuis had internationale contacten, onder meer met de Kinderstadt Fót in Hongarije. Daarnaast was het aangesloten bij de FICE, de Fédération Internationale des Communautés Educatives.
Gebouwen en terrein De monumentendatabase van Berlijn vermeldt het complex als Kinderheim in der Königsheide met de adressen Südostallee 106 tot en met 148. Het geheel wordt daar geregistreerd als Gesamtanlage, een monumentaal ensemble. Als bouwtijd wordt 1952-1953 genoemd; als bouwheer de magistraat van Groot-Berlijn.
Het terrein besloeg ongeveer twaalf hectare. Bij de opening omvatte het onder meer meerdere woonhuizen, een school met tuin, een baby- en kleuterstation, een ambulatorium met tandarts- en röntgenvoorziening en economische voorzieningen zoals een naaiatelier, grootkeuken en dierenverblijf. Volgens projectmateriaal over het Nationale Aufbauwerk bestond het complex aanvankelijk uit vijf tweelaagse woonhuizen, een school, een ziekenstation en een economisch gebouw met eet- en feestzaal. Later kwamen daar onder meer een peuterbad, sporthal, openluchttheater, bedrijfskleuterschool en dierenpark bij. Een deel van deze uitbreidingen kwam tot stand in het kader van het Nationaal Opbouwwerk van de DDR.
Architectuur en kunst aan het gebouw thumb|Muurschildering bij de ingang
De gebouwen werden in 1952-1953 opgetrokken in de vormentaal van het socialistisch classicisme. De Berliner Denkmaldatenbank noemt als ontwerpinstantie de Baubetreuung Berlin VEB. Volgens Bildhauerei in Berlin werden de gebouwen uitgevoerd door Gerhard Eichler en Hermann Henselmann, op basis van al in 1949 gemaakte plannen van Konrad Sage.
Het schoolgebouw is een tweelaags gebouw met gepleisterde gevel. Het naar voren springende middendeel wordt benadrukt door een driehoekig fronton en een pijlerstelling. De gevel is versierd met sgraffiti tussen de vensters van de eerste en tweede verdieping.
Bij de bouw werd veel aandacht besteed aan kunst aan het gebouw. Tot de kunstzinnige elementen behoorden plastieken, sgraffiti, gekleurde glasvensters en smeedijzeren details. Veel gebouwen zijn voorzien van sgraffiti die worden toegeschreven aan het kunstenaarscollectief rond Bert Heller. De gekleurde glasvensters in de woongebouwen werden gemaakt door onder anderen Horst Zickelbein, Rolf Lindemann en Walter Womacka. De twee eekhoorns aan de toegangspoort zijn van de kunstsmid Fritz Kühn.
Huidig gebruik en herinneringswerk Sinds 2016 wordt het voormalige tehuisterrein gebruikt als woonpark. Op 29 september 2018 werd in het toegangsgebied van het terrein het Informations- und Begegnungszentrum Königsheide, kortweg IBZ Königsheide, geopend. Het centrum documenteert de geschiedenis van het voormalige grootste kindertehuis van de DDR en houdt zich breder bezig met de geschiedenis van tehuisopvoeding. Het dient ook als ontmoetingsplaats voor voormalige bewoners, medewerkers en andere betrokkenen.
In terugblikken op het tehuis wordt zowel gewezen op de uitzonderlijke omvang en de materiële voorzieningen als op de uiteenlopende ervaringen van voormalige bewoners. Het IBZ benadrukt dat aan de geschiedenis van de instelling veel, deels tragische, persoonlijke levensverhalen verbonden zijn en dat verdere wetenschappelijke verwerking noodzakelijk blijft. Ook in latere journalistieke bijdragen en documentaires wordt het tehuis behandeld als plaats van herinnering aan de DDR-jeugdzorg.
Documentaires In 1974 maakte Peter Heinrich aan de filmhogeschool in Babelsberg de documentaire Zöglinge. De film toont het dagelijks leven in het kindertehuis in de Königsheide. Filmportal.de vermeldt de film als DDR-documentaire uit 1974 met Peter Heinrich als regisseur.
In 2008 verscheen de documentaire Staatskind – Das Kinderkombinat in der Königsheide, die aan de hand van levensverhalen de geschiedenis van het grootste kindertehuis van de DDR behandelt.
Bekende voormalige bewoners en medewerkers Tot de bekende personen die in verband met het kindertehuis worden genoemd, behoren onder anderen:
Ernst-Georg Schwill (1939-2020), acteur; volgens de Bundesstiftung Aufarbeitung verbleef hij vanaf 1953 in het Kinderheim Königsheide in Berlijn. Klaus Kordon (1943), schrijver, die als kind in een tehuis opgroeide en DDR-ervaringen literair verwerkte. Detlef Soost (1970), danser en choreograaf, die zijn jeugd als Heimkind beschreef in zijn autobiografie. Katja Havemann (1947), burgerrechtenactiviste en auteur, die volgens Jugendopposition.de van 1969 tot 1973 als opvoedster in een Berlijns kindertehuis werkte.
Literatuur Gründungsinitiative Stiftung Königsheide: Heim-Echo. Band 1: Ein Heim – und doch ein Zuhause, . Gründungsinitiative Stiftung Königsheide: Heim-Echo. Band 2: Fremd-bestimmte Lebenswege?, . Ursula Burkowski: Weinen in der Dunkelheit: Das Schicksal eines Heimkindes in der DDR, . Paul Schikora: Aus dem Leben eines Heimerziehers: Lebenserinnerungen, . Detlef Soost; Anne Ascher: Heimkind – Neger – Pionier. Mein Leben. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2006, . Ernst-Georg Schwill: Is doch keene Frage nich: Erinnerungen eines Schauspielers, . Klaus Kordon: Krokodil im Nacken, . John Erpenbeck: Analyse einer Schuld. Hedda Zinner: Auf dem roten Teppich. Irena Kukutz; Katja Havemann: Geschützte Quelle. Gespräche mit Monika H. alias Karin Lenz, .
Externe links IBZ Königsheide Stiftung Königsheide Verein Königsheider Eichhörnchen Project over het Nationale Aufbauwerk in het kindertehuis Project Und der Wind drehte sich…
Categorie:Bouwwerk in Berlijn Categorie:Cultureel erfgoed in Duitsland Categorie:Duitse Democratische Republiek Categorie:Geschiedenis van Berlijn Categorie:Treptow-Köpenick