Ton Naaijkens (Tilburg, 28 april 1953) is een Nederlands vertaler, essayist en vertaalwetenschapper. Van 2001 tot 2019 was hij hoogleraar Duitse letterkunde alsmede Vertaalwetenschap aan de Universiteit Utrecht. Hij is sinds zijn debuut in 1977 een van de belangrijkste Nederlandse literair vertalers van moderne Duitstalige poëzie en proza. Zijn meest bekende werk is de vertaling van het volledige dichterlijke werk van Paul Celan, die in 2003 en 2020 verscheen. In 2023 ontving hij voor zijn vertaaloeuvre uit het Duits de Martinus Nijhoff Vertaalprijs.
Loopbaan Vroege jaren Naaijkens debuteerde als vertaler in 1977, toen hij samen met Jan Gielkens gedichten van Erich Arendt mocht vertalen voor Poetry International. Met Gielkens richtte hij een kleine uitgeverij op; Gielkens werd vervolgens de Nederlandse vertaler van Günter Grass, terwijl Naaijkens zich richtte op Duitstalige poëzie.'Ton Naaijkens', op: cityofliterature.nl.
Naaijkens promoveerde op het proefschrift Vertaalkunde versus Vertaalwetenschap. In het proefschrift figureerde hij in een polemiek met de vertaler en vertaalcriticus Peter Verstegen. Het werk bevatte tevens een hoofdstuk over Paul Celan, een dichter wiens werk zijn verdere wetenschappelijke en vertaalpraktijk zou blijven kenmerken.'Prijzen en afgrijzen', op: vanoorschot.nl.
Academische loopbaan Naaijkens werkte aan het Instituut voor Vertaalwetenschap van de Universiteit van Amsterdam, waar hij vertaalcolleges gaf. Van 1997 tot 2002 was hij namens het Nederlands Letterenfonds bijzonder hoogleraar Theorie en Praktijk van het Literair Vertalen aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. In 2001 werd hij benoemd tot hoogleraar Duitse letterkunde alsmede Vertaalwetenschap aan de Universiteit Utrecht, een ambt dat hij tot zijn emeritaat in 2019 vervulde.'Ton Naaijkens', op: Vertalerslexicon VNLex, vertalerslexicon.nl.'Emeritus hoogleraar Ton Naaijkens wint Martinus Nijhoff Vertaalprijs 2023', op: uu.nl, 2023.
Aan de Utrechtse universiteit stond Naaijkens aan de basis van het Steunpunt Literair Vertalen, dat in 2001 werd omgedoopt tot Expertisecentrum Literair Vertalen (ELV). Hij werd directeur van het ELV en coördineerde de research master Literair Vertalen, die hij eveneens hielp inrichten.
Tijdschriften Met een aantal geestverwanten richtte Naaijkens in 1994 het tijdschrift over vertalen Filter op, waarvan hij sindsdien onafgebroken redacteur is. Daarnaast was hij van 1995 tot 2016 redacteur van het tijdschrift voor wereldliteratuur Armada en van 2013 tot 2018 (volgens een andere bron sinds 2014) redacteur van het literaire tijdschrift Terras.'Ton Naaijkens', op: nederlandseboekengids.com.
Vertaaloeuvre Omvang Naaijkens' vertaaloeuvre omvat sinds 1977 meer dan 170 vertalingen van tientallen moderne Duitstalige dichters en prozaschrijvers. Tot de dichters die hij in het Nederlands vertaalde behoren onder anderen Erich Arendt, Elke Erb, Barbara Köhler, Friederike Mayröcker, Durs Grünbein, Marcel Beyer, Ernst Meister, Daniel Falb, Sonja vom Brocke, Dana Ranga, Ulf Stolterfoht en Jürgen Becker.'Ton Naaijkens', op: spui25.nl.
Daarnaast vertaalde hij omvangrijke prozawerken van onder anderen Robert Musil, Günter Grass, Bertolt Brecht en Stefan Zweig.
Paul Celan Naaijkens' levenswerk is de vertaling van het volledige dichterlijke oeuvre van Paul Celan (1920–1970). De eerste publicaties van Celans gedichten in zijn vertaling verschenen aan het einde van de jaren negentig. In 2003 verscheen bij uitgeverij Meulenhoff Verzamelde gedichten; in 2020, ter gelegenheid van het Celan-herdenkingsjaar, verscheen een aanzienlijk uitgebreide en herziene versie onder de titel Verzameld werk bij uitgeverij Athenaeum – Polak & Van Gennep (915 pagina's).'Paul Celan, Verzameld werk', op: stretto.be, 26 november 2020. De jury van de Martinus Nijhoff Vertaalprijs noemde Naaijkens' Celan-vertaling diens levenswerk.
Robert Musil Begin jaren negentig publiceerde Naaijkens bij uitgeverij Meulenhoff verscheidene Nederlandse vertalingen van werk van Robert Musil, onder meer Het postume werk van een levende (1987) en Verbintenissen (1990).
Wetenschappelijke publicaties Naaijkens is co-auteur en redacteur van een aantal standaardwerken op het gebied van vertaalwetenschap en vertaalgeschiedenis in het Nederlandse taalgebied: Denken over vertalen. Tekstboek vertaalwetenschap (samen met Cees Koster, Caroline Meijer e.a.; Vantilt, Nijmegen, herhaaldelijk herdrukt). Vertalen in de Nederlanden. Een cultuurgeschiedenis (met Dirk Schoenaers, Theo Hermans, Inger Leemans en Cees Koster; Boom, Amsterdam 2021, 656 p.).'Ton Naaijkens door het onvertaalbare heen vertalen', op: nederlandseboekengids.com.
In 2019 verscheen onder redactie van Ewout van der Knaap en Cees Koster ter gelegenheid van Naaijkens' emeritaat de afscheidsbundel Teksten in beweging. Over vertaling, vertalers en literatuur (Vantilt, Nijmegen).Recensie Teksten in beweging, op: tijdschrift-filter.nl, 2019.
Martinus Nijhoff Vertaalprijs 2023 Het Prins Bernhard Cultuurfonds kende Naaijkens in 2023 de Martinus Nijhoff Vertaalprijs toe, de oudste en belangrijkste Nederlandse vertaalprijs. De jury prees naast zijn indrukwekkende, rijke oeuvre ook zijn decennialange inzet om vertaling in het cultuurleven en vooral in het hoger onderwijs een plek te geven. Bijzondere lof was er voor de Celan-vertaling: dankzij Naaijkens zijn er volgens de jury Nederlandse vertalingen die dicht bij het origineel komen. De prijsuitreiking vond plaats op donderdag 11 mei 2023 in De Duif in Amsterdam, met lezingen door onder anderen Arnon Grunberg en bijdragen van de dichters Iduna Paalman en Ellen Deckwitz.
Bibliografie (selectie) Vertalingen (poëzie) (met Jan Gielkens) Spiegel van de Duitse poëzie van 750 tot heden. Meulenhoff, Amsterdam 1984. Paul Celan, Verzamelde gedichten. Meulenhoff, Amsterdam 2003. Paul Celan, Verzameld werk. Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam 2020. (met Erik Lindner) Celan en het licht. Vier essays en vier Celan-brieven. Amphora Books, 2023. Mondruimtes & matroesjka's. Actuele Duitstalige poëzie. M10Boeken, Doetinchem 2026.
Vertalingen (proza) Bertolt Brecht, De verhalen. Meulenhoff, Amsterdam 1984. Robert Musil, Het postume werk van een levende. Meulenhoff, Amsterdam 1987. Robert Musil, Verbintenissen. Meulenhoff, Amsterdam 1990. Felix Oestreicher, Naderhand / Nachher (in samenwerking met M10Boeken, 2024).
Wetenschappelijk werk Vertaalkunde versus Vertaalwetenschap (proefschrift). (red. met anderen) Denken over vertalen. Tekstboek vertaalwetenschap. Vantilt, Nijmegen, diverse drukken. (met Dirk Schoenaers, Theo Hermans, Inger Leemans, Cees Koster) Vertalen in de Nederlanden. Een cultuurgeschiedenis. Boom, Amsterdam 2021.
Prijzen en onderscheidingen 2023 — Martinus Nijhoff Vertaalprijs.
Externe links 'Ton Naaijkens' in het Vertalerslexicon VNLex Profiel Ton Naaijkens op Utrecht City of Literature Ton Naaijkens op de DBNL 'Emeritus hoogleraar Ton Naaijkens wint Martinus Nijhoff Vertaalprijs 2023', op uu.nl Bijdragen van Ton Naaijkens in De Nederlandse Boekengids
Categorie:Nederlands vertaler Categorie:Nederlands hoogleraar Categorie:Nederlands essayist Categorie:Vertaler vanuit het Duits Categorie:Hoogleraar aan de Universiteit Utrecht Categorie:Hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen