Johannes Leonardus (Joop of Jo) Eijkman (Amsterdam, 28 juli 1892 – aldaar, 22 januari 1945) was een Nederlands hervormd theoloog, jeugdleider, sociaal werker en verzetsman.
Hij speelde een belangrijke rol in de vernieuwing van het protestants-christelijke jeugdwerk in het interbellum en was jarenlang een leidende figuur binnen de Amsterdamsche Maatschappij voor Jongemannen (AMVJ). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd hij door de Duitse bezetter gegijzeld en verbleef hij in de concentratiekampen Buchenwald en Haaren.
Biografie Jeugd en opleiding Jo Eijkman werd geboren in Amsterdam als zoon van Leonard Pieter Hendrik Eijkman, leraar Engels, en Jacoba Petronella Plantenga. Hij groeide op in een cultureel en intellectueel milieu. Vanaf 1911 studeerde hij theologie aan de Rijksuniversiteit Utrecht, waar hij actief was binnen verschillende studentenverenigingen, waaronder het Utrechtsch Studenten Corps en roeivereniging Triton.
AMVJ en jeugdwerk Na zijn studie ontwikkelde Eijkman zich tot een van de belangrijkste vernieuwers van het protestants-christelijke jeugdwerk. Binnen de AMVJ introduceerde hij een brede benadering waarin sport, cultuur, vorming en maatschappelijke betrokkenheid centraal stonden.Vroeg bevechter van het verzuilingsdenken, De Groene Amsterdammer, 8 november 2003 Onder zijn leiding groeide de organisatie uit tot een invloedrijke beweging binnen het Nederlandse jeugdwerk.
Kerkelijke vernieuwing Jo Eijkman speelde een belangrijke rol binnen de vernieuwingsbewegingen van de Nederlandse Hervormde Kerk. Hij was betrokken bij de oprichting van het vormingscentrum Kerk en Wereld in Driebergen, dat na de oorlog uitgroeide tot een centraal instituut voor kerkelijke vorming en bezinning. Als een van de architecten van modern protestants vormingswerk vernieuwde hij niet via dogmatische vernieuwing, maar door een praktische benadering van geloof en gemeenschap.
Eijkman verbond kerk, jeugd en samenleving en stimuleerde de ontwikkeling van vormingscentra. Daarbij doorbrak hij verzuilde patronen en legde hij de nadruk op gemeenschap, gesprek en maatschappelijke betrokkenheid. Door deze aanpak werd hij een praktisch hervormer die de Hervormde Kerk voorbereidde op de naoorlogse modernisering.
Scouting Eijkman speelde in het interbellum een actieve rol binnen de Nederlandse padvinderij. Hij was lid van de Raad van Toezicht van de Padvinders Vereniging Nederland (PVN), destijds de grootste protestants‑christelijke padvindersorganisatie. Vanuit zijn functie binnen de AMVJ ondersteunde hij het jeugdwerk dat nauw aansloot bij de pedagogische uitgangspunten van de padvinderij, zoals karaktervorming, gemeenschapszin en lichamelijke ontwikkeling.
Binnen de AMVJ waren tussen 1933 en 1940 drie padvindersgroepen actief, die organisatorisch onder zijn verantwoordelijkheid vielen.Research RUG, Universiteit van Groningen De samenwerking tussen AMVJ en PVN was hecht. Zo vierde PVN in 1938 haar eerste lustrum in het AMVJ‑gebouw, en verschillende bestuursleden waren in beide organisaties actief.
Tweede Wereldoorlog Gijzeling In juli 1940 werd Eijkman door de Duitse bezetter gearresteerd als een van de zogeheten Indische gijzelaars. Hij werd gedeporteerd naar het concentratiekamp Buchenwald en later overgebracht naar het gijzelaarskamp Haaren. Tijdens zijn gijzeling kwam hij in contact met andere prominente padvinders, onder anderen Philip baron van Pallandt, bekend van de Nederlandse Gilwell‑trainingen.Scouts in het verzet: Jo Eijkman In de kampen organiseerde Eijkman gespreksgroepen en bijbelkringen, activiteiten die aansloten bij de vormingsidealen die ook binnen scouting centraal stonden.
Vrijlating en verzet Na zijn vrijlating in 1942, mede vanwege een verslechterende gezondheid door longkanker, bleef Eijkman actief in het kerkelijk verzet. Hij organiseerde bijbelkringen, onderhield pastorale contacten en werkte mee aan ondergrondse kerkelijke netwerken.
Eijkman overleed op 22 januari 1945 in het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis in Amsterdam.Oorlogsgravenstichting Hij werd begraven op begraafplaats Zorgvlied.Traces of War
Nalatenschap Eijkman geldt als een van de belangrijkste vernieuwers van het Nederlandse jeugdwerk in de eerste helft van de twintigste eeuw. Zijn ideeën over vorming, gemeenschap en maatschappelijke verantwoordelijkheid hadden invloed op zowel kerkelijke als seculiere jeugdorganisaties. Binnen de AMVJ en het vormingscentrum Kerk en Wereld blijft zijn werk tot op heden zichtbaar in de nadruk op persoonlijke ontwikkeling, gemeenschapsopbouw en maatschappelijke betrokkenheid.
Literatuur (selectie) - De Nederlandse Hervormde Kerk in het Interbellum (1962) - Geschiedenis van de Nederlandse padvinderij (1982) - Het visioen van Eijkman - Dr. J. Eijkman, de Amsterdamse Maatschappij voor Jongemannen en de vernieuwing van Nederland 1892-1945, 2003, - Jo Eijkman en de vernieuwing van het jeugdwerk (diverse artikelen) - Kerk en Wereld: geschiedenis van een vormingscentrum (2004)
Categorie:Nederlands theoloog Categorie:Nederlands verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog