thumb|Hermeskop (april 2026) Keizersgracht 316, Berenstraat 1-3 is een hoekgebouw aan de zuidwestkant van de kruising Keizergracht en Berenstraat in Amsterdam-Centrum. Het gebouw draagt de naam Groote en Kleine Beer, maar werd in eerste instantie Gebouw William Koch genoemd.
Achtergrond Aan die Keijsers Graft en Die Beere Straet werden rond 1615 percelen verkocht om te bebouwen. Dit noordelijkste deel is dan ook het oudste deel van de gracht. Het Kaartboek C uit circa 1620 laat zien dat deze percelen vanaf de gracht gezien minder diep (ongeveer de helft) zijn, vanwege de percelen aan de dwarsstraat.Stadsarchief Amsterdam, Beeldbank: Kaart C (1620) In de loop der eeuwen is er hier gebouwd, gerenoveerd, gesloopt en herbouwd. Keizersgracht 316 werd gebouwd rond 1935. Een prent uit 1790 van Jan Bulhuis laat de bebouwing zien, die bestaat uit allerlei grachtenpanden met klok- en halsgevels, waarbij het gebouw van Felix Meritis op 324 (19e-eeuwse straatnummering) veruit het grootste is. Wanneer die gevelwand in 1857 opnieuw gefotografeerd wordt, staan er op de hoek nog steeds grachtenpanden met souterrains, bordessen, beletages, woningen en opslagplaatsen. Een latere foto uit 1918 laat het hoekgebouw 314 zien, waarbij duidelijk is dat het achterhuis uit het lood staat. Een bedrijfsgedeelte met vloer op maaiveldniveau heeft de ingang aan de gracht, terwijl de woningen, waaronder een souterrain, bereikbaar zijn middels een bordes in de Berenstraat. Er is dan ook nog een pothuis aanwezig. De gevel aan de Keizersgracht sluit af met een halsgevel met een segmentfronton, klauwstukken en ornamenten. De gevel aan de Berenstraat is eenvoudig gehouden. In december 1934 werd het gebouw voor het laatst gefotografeerd, en wel voor monumentenzorg. In 1935 volgt de slopershamer, waarbij twee gebouwen van de kaart verdwijnen.Stadsarchief Amsterdam: Beeldbank: Hoekpand 1934. Het onderschrift geeft die sloop al aan; de topgevel van 314 wordt hergebruikt van een Van Houtenmonument aan de Recht Boomsloot 39-41. Wanneer er in 1936 opnieuw wordt gefotografeerd, staat er een nieuw gebouw.
Nieuwbouw 1935 De firma William Koch & Co, importeur van Torpedo (rijwielnaven en -versnellingen), gaf opdracht aan architect Abel Antoon Kok, wonende aan Herengracht 495, de opdracht voor deze plaats een handelskantoor te ontwerpen: “maken van een nieuw gebouw voor magazijn, kantoor en conciërgewoning op een na wegslooping van genoemde perceelen vrijgekomen terrein”, aldus het verzoekschrift december 1934. Kok ontwierp voor deze hoek een gebouw in de Delftse School, maar keek ook naar de omgeving van het gebouw. Die bouwstijl werd vermengd met traditionele bouw, zoals hij zelf omschreef in: “een proportiestelsel zoals onze voorvaderen dit deden” en “aangepast bouwen, maar toch in moderne vormen”. Overigens waren De Standaard en het Algemeen Handelsblad het met hem eens. Hij koos er daarbij voor het dak aan de gracht een kwartslag te draaien zodat het puntdak evenwijdig aan de gracht liep; de sierlijke trapgevel in golvende lijn kwam daardoor aan de Berenstraat. Ook de windvaan met het wapen van Amsterdam is aan de Berenstraat geplaatst. Kok schakelde zelf beeldhouwer Joop Veldheer in voor beeldhouwwerk bij kapitelen en gevelstenen. Voorts kwam er een gebrandschilderd raam van Willem Bogtman. De plint is uitgevoerd in natuursteen, waarbij op diverse plekken beeldhouwwerk is toegepast; in de kapitelen zijn de keizerskroon (gracht) en beren (straat) te zien. Op de hoek is er nog een groter beeldhouwwerk te zien, een Hermeskop met petasos (hoed) en caduceus (staf met slangen). Het natuursteen zet zich aan de grachtkant voort als omlijsting van de deurpartij. Voor het overige is dan voornamelijk baksteen met raampartijen te zien. De raampartijen met stalen vensters worden naar boven toe steeds lager uitgevoerd; ze hebben het uiterlijk van de klassieke roedeverdeling. Het gebouw aan de gracht, dat de naam De Groote Beer draagt, heeft onder het puntdak drie lagen; het gebouw aan de straat, De Kleine Beer, twee. Wat ontbreekt bij dit gebouw is een veelvoud aan muurankers; er zijn er slechts vier, die in smeedijzer het jaar 1935 vormen.
Gevelstenen In het hoge bouwdeel zijn net boven de plint twee gevelstenen van Veldheer geplaatst. De linker geeft het fabricageproces weer (ontwerpen en maken), de rechter de verkoop.Amsterdamse Gevelstenen, Veldheer: Fabricage (geraadpleegd 25 juni 2026)Amsterdamse Gevelstenen. Veldheer: Verkoop (geraadpleegd 25 juni 2026)
Monument Het gebouw werd (pas) op 11 december 2001 opgenomen in het rijksmonumentenregister (518507), daar waar de meeste grachtenpanden al in 1970 een vermelding kregen, zoals Keizersgracht 318. Die late opname kan verklaard worden uit het bouwjaar. Behalve dat het gebouw vanwege architectuurhistorische waarde tot monument werd verklaard, gaf men ook als reden de combinatie van eigentijdse architectuur en architectuur uit de historische omgeving. Los daarvan hebben de omlijsting van de ingang, de kapitelen van het souterrain en de gevelstenen kunsthistorische waarde. Amsterdam Monumentenstad meldde daarbij dat het een van de 200 gebouwen was die voorkwam op de lijst Nieuwe rijksmonumenten uit de periode 1850-1940.Amsterdam Monumentenstad (geraadpleegd 25 juni 2026)
Afbeeldingen
Categorie:Rijksmonument in Amsterdam-Centrum