Jan van Dok (Enkhuizen, 2 november 1865 – Grootebroek, 14 maart 1956) was een Nederlands landarbeider, vakbondsleider en voorman van de arbeidersbeweging, die een centrale rol speelde in de organisatie van landarbeiders in Nederland.Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland (BWSA), lemma Jan van Dok, auteur Johan Frieswijk, BWSA 5 (1992), p. 43–45, socialhistory.org.

Afkomst en gezin Jan van Dok was de zoon van Arien van Dok, arbeider, en Aafje Brouwer. Hij groeide op in Enkhuizen, destijds een belangrijk centrum van de zaadteelt en zaadhandel in Noord-Holland.Drs. Nanne Groot, "Tuinzaadteelt en -handel in West-Friesland", in: Oud West-Friesland, 51e bundel, Historisch Genootschap 'Oud West-Friesland', Hoorn, 1984, pp. 135–150. Omdat hij vroeg moest meeverdienen, genoot hij weinig opleiding. Op 28 februari 1889 trouwde hij met Sijntje (Francina) de Graaff, met wie hij zes dochters en negen zoons kreeg.BWSA, lemma Jan van Dok.

Twee van zijn zoons zijn van belang voor de familiegeschiedenis: Roelof van Dok (1890–1961), tuinbouwer in Odoornerveen, en Willem van Dok (1892–1977), die later bekendheid verwierf als wethouder en locoburgemeester van Beverwijk en als naïef kunstschilder.

Vroege loopbaan Van Dok werkte aanvankelijk als landarbeider in loondienst, later als zaadteler en bedrijfsleider bij de firma A. Zwaan Jr. te Enkhuizen, een van de zaadteeltbedrijven die in die periode in de regio floreerden.BWSA, lemma Jan van Dok; Drs. Nanne Groot, Oud West-Friesland, 1984. Hij combineerde dit werk met een klein eigen bedrijf, waarbij zijn vrouw Sijntje veel van het werk overnam zodat hij tijd had voor zijn vakbondsactiviteiten.

De firma A. Zwaan Jr. was in 1901 opgericht door Andries Zwaan Jr. en zijn broer Rijkent Zwaan — wiens zoon Rijk Zwaan later het gelijknamige zaadteeltbedrijf oprichtte — samen met Dirk Henstra, als onderdeel van de bloeiende Enkhuizense zaadhandelswereld.Drs. Nanne Groot, Oud West-Friesland, 1984; ritazwaan.nl, familiegeschiedenis Zwaan. De firma A. Zwaan Jr. zelf ging in 1984 op in Oranjeband Zaden, ontstaan door fusie met Wouda Zaden en de consumentenactiviteiten van Nunhem Zaden, en is thans een merk van de holding Pieterpikzonen.Tuinplus.nl, over Oranjeband Zaden; Pieterpikzonen.nl, geschiedenis.

Vakbondswerk Anarchistische periode Van Dok was van oorsprong een aanhanger van het socialisme in anarchistische zin en bewonderaar van Ferdinand Domela Nieuwenhuis. Hij was jarenlang correspondent van de vrije socialistenvereniging te Enkhuizen, verbonden aan het blad De Vrije. Later distantieerde hij zich van het anarchisme. In een debat met Hendrik Ebo Kaspers in 1918 noemde hij de anarchie "een mooi en hoog beginsel, maar een waarmee men in de praktijk niets kon aanvangen." Om iets te bereiken waren machtsvorming en hechte organisatie nodig.

Broedertrouw en de Nederlandsche Bond van Landarbeiders Vanaf de oprichting in 1894 was Van Dok secretaris, later voorzitter van de landarbeidersvereniging Broedertrouw te Enkhuizen. Uit Broedertrouw en een zustervereniging in St. Jacobiparochie ontstond in 1897 de Nederlandsche Bond van Landarbeiders, de eerste landelijke organisatie van landarbeiders in Nederland. Toen in januari 1900 het hoofdbestuur naar Enkhuizen verplaatst werd, werd Van Dok de eerste landelijk secretaris van deze bond. Met een onderbreking van een jaar vervulde hij die functie tot eind 1909, daarna was hij nog twee jaar commissaris in het hoofdbestuur.

Als afgevaardigde van de landarbeiders was hij actief in het Nationaal Arbeids-Secretariaat (NAS). Hij was degene op wie de bond van landarbeiders tussen 1900 en 1910 in organisatorisch opzicht steunde. Zijn ideeën over organiseren verwoordde hij in 1906 op het NAS-congres: "wat hebben de arbeiders aan zoo'n uitgebreid en ingewikkeld reglement. Een korte formulering wat wij willen en wenschen acht ik veel beter."

Toen het bondsblad De Landman eind 1905 niet meer verscheen, zorgde Van Dok ervoor dat de bondsmededelingen voortaan in de regionale noordelijke arbeidersbladen De Klok en De Arbeider verschenen. Van 1908 tot 1911 nam hij tevens de redactie van het blad De Landman op zich.

Van Eeden Colony en vestiging in Drenthe In 1910 schreef Van Dok zich in om met zijn gezin — op dat moment acht kinderen — te emigreren naar de Van Eeden Colony in North Carolina, een utopisch landbouwproject opgezet door de schrijver Frederik van Eeden. Van Eeden had eerder in Nederland de commune Walden in Bussum opgericht, geïnspireerd door Henry David Thoreaus werk Walden. De emigratie naar Amerika ging niet door. In februari 1911 vertrok het gezin naar Odoornerveen, een veenkoloniaal dorp in de provincie Drenthe, waar Van Dok bedrijfsleider werd van het bedrijf dat de firma A. Zwaan Jr. daar stichtte. Toen de firma het bedrijf van de hand deed en een nieuw tuinbouwbedrijf in de Beemster begon, kon Van Dok mee. Hij was echter zo aan Drenthe gehecht geraakt dat hij het bedrijf van Zwaan overnam.

Politieke loopbaan In 1909 sloot Van Dok zich aan bij de Socialistenbond van Geert van der Zwaag, voortgekomen uit de Sociaal-Democratische Bond. In 1912 trad hij — tot verbijstering van zijn voormalige kameraden — toe tot de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) van Pieter Jelles Troelstra. Hij verklaarde dat de tijden veranderd waren sinds zij met de landarbeidersorganisatie waren begonnen.

In september 1915 werd Van Dok voor de SDAP geïnstalleerd als lid van de gemeenteraad van Odoorn. Hij bleef raadslid tot eind 1925, de laatste anderhalf jaar als wethouder.

In 1916 was hij, samen met Johannes Hilvers, mede-oprichter van de coöperatieve verbruiksvereniging Schoonoord. Hierdoor konden arbeiders goede levensmiddelen tegen billijke prijzen aanschaffen, onttrokken aan de gedwongen winkelnering bij de veenmeesters.BWSA, lemma Jan van Dok (aanvulling 13-11-2017).

Op provinciaal niveau droeg hij bij aan de uitbouw van de sociaaldemocratische beweging in Drenthe. Bij de oprichting in 1914 van het SDAP-gewest Drenthe werd Van Dok bestuurslid. In 1919, bij de invoering van het algemeen stemrecht, verwierf hij als lijsttrekker in Emmen een zetel in de Provinciale Staten van Drenthe. Hij werd in 1923 herkozen en was tot 1926 Statenlid.

Per 1 februari 1926 verliet het gezin Van Dok Drenthe en keerde terug naar Enkhuizen. Van 1927 tot 1932 was Van Dok voor de SDAP lid van de gemeenteraad van Enkhuizen.

Bij de oprichting van de Onafhankelijke Socialistische Partij (OSP) in 1932 behoorde Van Dok tot degenen die vanuit de SDAP deze ontwikkeling doormaakten. De OSP ging later op in de Revolutionair-Socialistische Arbeiderspartij (RSAP). In 1935 deed hij voor de laatste maal mee aan de gemeenteraadsverkiezingen als RSAP-kandidaat. Met 5% van de stemmen viel hij enkele tientallen stemmen tekort voor een zetel. Dit betekende het einde van zijn politieke loopbaan.

Geheelonthouding Van Dok was nauw betrokken bij de geheelonthoudersbeweging. In 1918 en 1919 trad hij op als lid van de commissie van onderzoek inzake het ontslag van Jan Hilvers als adjunct-secretaris van de Nederlandse Vereniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende Dranken.

Nalatenschap Van Dok was in eigen gemeente en daarbuiten zeer gezien en trok bij spreekbeurten volle zalen. De Historische Vereniging Carspel Oderen beschrijft hem in haar tijdschrift Spitwa(a)rk als een "belangwekkende figuur" in de Drentse geschiedenis wiens bijdrage aan de sociale ontwikkeling van de regio van grote waarde is geweest.Historische Vereniging Carspel Oderen, Spitwa(a)rk, mei 2024.

Zijn zoon Willem van Dok (1892–1977) werd wethouder en locoburgemeester van Beverwijk en verwierf na zijn pensionering bekendheid als naïef kunstschilder. Zijn kleindochter Lien, voluit Francina Alida Kracht van Dok, dochter van zijn zoon Roelof, speelde samen met haar man Cees Kracht een belangrijke rol in het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog in Wijdenes, waar zij tientallen Joodse kinderen hielpen onderduiken.Bert Jan Flim, Onder de klok; Yad Vashem, dossier Amsterdamse Studentengroep.

Noten

Literatuur J. Frieswijk, Om een beter leven. Strijd en organisatie van de land- en veenarbeiders in het noorden van Nederland (1850–1914), Leeuwarden, 1989, pp. 170, 192–196, 209, 302–303 Vijf en twintig jaar Sociaal-Democratie in Drenthe, Assen, 1939 J. Hilgenga, 40 jaren Nederlandse Landarbeidersbond, z.pl., 1940, p. 91 Drs. Nanne Groot, "Tuinzaadteelt en -handel in West-Friesland", in: Oud West-Friesland, 51e bundel, Historisch Genootschap 'Oud West-Friesland', Hoorn, 1984, pp. 135–150

Externe links Jan van Dok in het Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland Persistente URL BWSA-biografie Jan van Dok

Categorie:Nederlands politicus Categorie:Nederlands vakbondsbestuurder Categorie:Anarchist