miniatuur|Rioolgemaal van Scheemda behorend bij de Veenkoloniale Afvalwaterleiding met links de bijbehorende druktoren De Veenkoloniale Afvalwater(pers)leiding (VKA) is een 60 kilometer lange persleiding voor gezuiverd pekelwater (zoutafvalwater) van bedrijven uit de Groninger Veenkoloniën naar de Bocht van Watum. Het is een van de twee smeerpijpen die in de jaren 1970 werden aangelegd in Groningen. De andere is de Hoogkerk-Waddenzeeleiding (HOWA).
De leiding is in beheer bij waterschap Hunze en Aa's, die er in de jaren 2020 echter graag vanaf wil omdat ze de afvoer van bedrijfsafvalwater niet als een overheidstaak ziet en het beheer en de kosten wil overhevelen naar de aangesloten bedrijven.
De leiding is vanaf het begin omstreden geweest bij milieuorganisaties omdat gevreesd wordt voor het leven in zee en omdat men het geen goede oplossing vindt voor het afvalprobleem. Herhaaldelijk is gebleken dat door de pijp giftige stoffen in de zee zijn gekomen.
Traject De bron van de leiding bestaat uit drie takken die in de jaren 1970 werden aangelegd bij 3 groepen van bedrijven: bij Hoogezand-Sappemeer, Veendam en Oude Pekela. De sectie bij Oude Pekela is niet meer in gebruik.
Door een aantal gemalen wordt het afvalwater verzameld bij het hoofdgemaal bij (Trekweg 1) Scheemda ten noorden van het Winschoterdiep. Een ongeveer 40 meter hoge druktoren aldaar zorgt voor het dempen van de drukgolven (waterslag) tegen de kleppen van het hoofdgemaal, zodat deze niet beschadigd raken. Vanuit dit gemaal wordt het afvalwater via een leiding naar het noorden afgevoerd langs de oostzijde van Siddeburen, de westzijde van Appingedam en de noordwestzijde van Spijk naar de dijk iets ten noorden van Hoogwatum. Daar takt een in 2018 aangelegde leiding aan vanaf de Eemshaven. Op de dijk staat een cilinder voor het opvangen van drukverschillen. Vanaf de dijk loopt de pijp 420 meter de zee in naar het lozingspunt in een 5 meter diepe geul. Dit lozingspunt is aangegeven met een boei ().
Bedrijven Tegenwoordig lozen de volgende bedrijven op de VKA:
vanuit Foxhol: Avebe (DFE Pharma en Plixxent) en glasvezelbedrijf Electric Glass Fiber vanuit Veendam: Nedmag (Kisuma) vanuit de Eemshaven: Green Box (datacentrum Google)
Geschiedenis
Voorgeschiedenis De VKA werd begin jaren 1960 bedacht als een van de oplossingen voor de enorme vervuiling van de Groninger en Drentse veenkoloniale waterenOnder andere het Winschoterdiep, Pagediep, Mussel-Aa-kanaal, A.G. Wildervanckkanaal, Ruiten-Aa-kanaal, Pekelder Hoofddiep en de Overijsselse Vecht. door de aardappelmeel- en strokartonfabrieken die hun afvalwater erop loosden. Het gevolg van deze vervuiling was het sterven van al het waterleven, een schuimkraag op het water en vooral een enorme stank als gevolg van rottingsprocessen (door biologische afbraakprocessen).Hierbij ontstaan gassen. Dit is met name zwavelwaterstof en daarnaast ammoniak, organische zwavelverbindingen, zwavelkoolstof en soms fosfinen. Hierdoor waren deze kanalen in feite open riolen. Vooral de aardappelmeelfabrieken zorgden voor veel overlast. De situatie werd rond 1970 steeds nijpender omdat er steeds meer bestrijdingsmiddelen beschikbaar kwamen tegen aardappelmoeheid en de aardappelteelt hierdoor sterk groeide. De grootste stank werd veroorzaakt door het vrijkomende celvocht van de aardappel met veel eiwitten en aminozuren.
In de jaren 1950 werd voor het eerst gesproken over het afvoeren van het afvalwater via de Waddenzee en de Eemsdelta. Het ging hier ook om de suikerfabrieken bij de stad Groningen. In 1956 werd hiervoor de 'Commissie Industrieel Afvalwater Groningen' opgericht om te zoeken naar een oplossing. In 1966 werd het voorontwerp van de Wet verontreiniging oppervlaktewateren gepubliceerd, waarmee bedrijven geconfronteerd werden met een heffing als ze voortaan nog ongezuiverd water zouden lozen op het water. Destijds werd gehoopt dat de nieuwe wet alleen zou gaan gelden voor binnenwateren en niet voor de zee. Het afvalwater lozen op de zee zou daarvoor oplossing moeten bieden. Al snel bleek echter dat de wetgeving ook voor de zee zou gelden. Bedrijven werden daarom verplicht om zelf zuiveringsinstallaties te plaatsen om het afvalwater in elk geval deels voor te zuiveren. Het idee was dat het restant van het vervuilde water wel kon worden verplaatst naar de zee, waar deze door vermenging met het zeewater 'zo snel mogelijk verdeeld' zou worden. In 1969 werd de Hoogkerk-Waddenzeeleiding (HOWA) als eerste in gebruik genomen. De veenkoloniale bestuurders hoopten daarom dat dit snel ook voor hen het geval zou zijn.
In 1969 kwam koningin Juliana naar Groningen om zelf de problemen te zien. Zij liet zelf de auto halt houden aan het Pekelder Hoofddiep om de stank te ervaren. Een paar weken later werden gelden beschikbaar gesteld voor de aanleg van de afvalwaterleiding. Ook werden pompen geplaatst voor een snellere doorstroming (doorspoeling) van het water. In 1970 werd besloten dat het Rijk de leiding aan zou leggen en de provincie het onderhoud op zich zou nemen. Tijdens de planfase begin jaren 1970 werden de eisen door het Ministerie van Waterstaat sterk opgevoerd. Dit gebeurde enerzijds onder druk van de Duitse regering, die geconfronteerd werd met klachten van Duitse vakantiegangers op het eiland Borkum die bang waren voor stank. En anderzijds onder druk van onder andere de pas opgerichte Waddenvereniging die vond dat bedrijven eerst meer aan bronzuivering moesten gaan doen en niet wilden dat het zeeleven onder de aanleg zou leiden. In 1971 deed het Ministerie van Verkeer en Waterstaat de toezegging dat er alleen nog gezuiverd water doorheen mocht stromen.
Aanleg In 1974 werd begonnen met de aanleg. Ondertussen waren de bedrijven zelf echter ook begonnen met de aanpak van hun afvalstromen. De strokartonfabrieken waren eind jaren 1960 eigenlijk al aan het einde van hun levensduur. Een aantal van deze bedrijven werd gesloten. Een aantal anderen wisten een groot deel van hun afvalstromen intern op te lossen door van stro over te stappen op oud papier, een veel schonere grondstof. Aardappelmeelconcern Avebe besloot tot een verregaande concentratie van haar fabrieken en de bouw van nieuwe zuiveringsinstallaties aldaar met behulp van rijkssubsidies. Daardoor kwam er ook veel minder eiwit in het water. De Koninklijke Scholten-Honig was oorspronkelijk ook opgenomen in het plan, maar bleek in financieel zwaar weer te verkeren en de zuivering niet te kunnen betalen. In 1978 ging het concern failliet en werd overgenomen door Avebe, die hierdoor alle aardappelmeelfabrieken in handen kreeg.
In 1976 voerde de Waddenvereniging twee rechtszaken tegen de aanleg van de afvalwaterleiding en de bouw van het hoofdgemaal, die beide werden verloren.
In 1977 werd de leiding voltooid. Voor de net overgenomen Avebefabriek in Foxhol werd een uitzondering gemaakt: dat afvalwater mocht tot 1980 ongezuiverd worden aangevoerd om het bij het gemaal in Scheemda te verdelen in een deel dat werd afgevoerd via het Winschoterdiep en een deel dat naar zee werd afgevoerd. Pogingen van de provincie Groningen in 1980 om de capaciteit van de leiding uit te breiden werden door de Staat afgewezen wegens het ontbreken van juridische mogelijkheden. Aardappelmeelfabriek T.T.P. van Avebe in Stadskanaal wist niet op tijd een zuiveringsinstallatie te realiseren en moest daarom in 1980 de deuren sluiten.
Latere geschiedenis Later werd de leiding door de provincie Groningen echter ook gebruikt als lokkertje voor bedrijven zoals Magnesia Billiton en Silenka (later PPG en nog later NEG). Silenka mocht aanvankelijk meer gifstoffen lozen op de VKA dan vooraf de bedoeling was.
In 2018 werd een nieuwe leiding aangelegd vanaf de Eemshaven naar de monding voor een aansluiting van Green Box Computing (een dochter van Google) voor het afvoeren van koelwater.
Beheer In 2000 werd het beheer door de provincie overgedragen aan waterschap Hunze en Aa's. In 2007 volgde ook het eigendom. De bekostiging van het onderhoud werd in de praktijk vooral bekostigd door de ingezetenen van het waterschap en voor een veel kleiner deel door een heffing aan de bedrijven zelf. De bedrijven weigerden om meer geld bij te dragen. Het waterschap stelde daarop dat de bedrijven de afvalwaterleiding zelf maar moesten betalen. en besloot in 2015 dat het beheer van de WKA niet tot haar (publiekrechtelijke) takenpakket behoorde. In 2016 bevestigde de rechter dat de VKA onder het privaatrecht valt. Conclusie was dat de bedrijven ofwel hun afvoer moesten opgeven of zelf het beheer ter hand moesten nemen. In 2021 werd onder leiding van de provincie een intentieovereenkomst gesloten met de bedrijven om de WKA ook voor de langere periode in gebruik te kunnen houden. De provincie vreesde namelijk voor banenverlies (met name door een mogelijk vertrek van Google) en zag kansen in een functie van de VKA bij de opslag van in de Eemshaven geproduceerde waterstof in de zoutcavernes in Veendam. In de praktijk lukte het echter niet om de bedrijven zover te krijgen om te komen tot een kostenverdeling van de WKA, waarbij ze meer moeten gaan betalen. De provincie deed echter vanwege de werkgelegenheid wel de toezegging de WKA weer terug te zullen nemen in beheer.
Na berichten in de media over zorgwekkende lozingen van vooral Nedmag en onvoldoende kennis bij de Omgevingsdienst Groningen besloot de provincie in 2024 de bestaande vergunningen tegen het licht te houden en beter onderzoek te laten doen naar de giftige stoffen.
Categorie:Afvalwater Categorie:Bedrijfsleven Categorie:Bouwwerk in Groningen (provincie) Categorie:Geschiedenis van Groningen (provincie) Categorie:Verkeer en vervoer in Groningen (provincie)