Vrij Volk was een Nederlandstalig clandestien verzetsblad dat tijdens de Duitse bezetting van België in Leuven werd samengesteld en gedrukt. Het blad fungeerde als spreekbuis van de Vlaams-Brabantse afdeling van de Nationale Koningsgezinde Beweging (NKB; Frans: Mouvement national royaliste, MNR).
Een voorloper verscheen volgens KADOC in maart 1943 onder de titel De Nieuwe Tijd. Omdat die naam al door een ander tijdschrift werd gebruikt, koos de redactie in juni 1943 voor Vrij Volk. Een nummer uit juni 1943 is als vroegste editie onder die titel opgenomen in de collectie van CegeSoma op het platform The Belgian War Press. In september 1943 bereikte het blad een oplage van 10.000 exemplaren.
Achtergrond De NKB ontstond begin 1941 uit onder meer kringen van voormalige rexisten die zich tegen de collaboratie van hun vroegere politieke omgeving keerden. De beweging was uitgesproken Belgisch en koningsgezind en hield er aanvankelijk ook autoritaire en antiparlementaire denkbeelden op na.
In het Leuvense stond de beweging onder invloed van Eugène Mertens de Wilmars, hoogleraar aan de Speciale Scholen der Ingenieurs van de Katholieke Universiteit Leuven. De plaatselijke afdeling rekruteerde vooral in katholieke milieus, waaronder de christelijke arbeidersbeweging en de Boerenbond. De NKB hield zich naast clandestiene propaganda bezig met hulp aan werkweigeraars, onderduikers, Joden en neergeschoten geallieerde piloten, alsook met inlichtingenwerk en beperkte sabotage.
Redactie en medewerkers Henri Verreydt, propagandist van het Secretariaat der Christene Sociale Werken van het arrondissement Leuven, was een van de medeoprichters van Vrij Volk. Hij verzorgde de redactie samen met René Verlinden. Volgens KADOC konden zij rekenen op 104 medewerkers, onder wie veertien priesters. Deze medewerkers leverden teksten aan of hielpen bij de verspreiding; verschillende betrokkenen overleefden hun verzetsactiviteiten niet.
De werkelijke identiteit van de uitgevers werd in het blad verhuld. Op een bewaarde omslag stond de Gestapo vermeld als verantwoordelijke uitgever, hoewel de redactie in werkelijkheid door leden van de NKB werd gevoerd.
Vanaf oktober 1943 bevatte het blad tekeningen, linosneden en karikaturen van Paul Mombaerts. Hij ondertekende zijn werk met het pseudoniem Pick of met de initialen PM.
Druk en verspreiding Vrij Volk werd gedrukt bij de Leuvense drukkerij Arta in de Parkstraat. Het blad verscheen aanvankelijk maandelijks en werd in heel Vlaams-Brabant verspreid. De oplage bedroeg in september 1943 ongeveer 10.000 exemplaren. De bewaarde oorlogsnummers waren volledig Nederlandstalig, in een clandestien perslandschap waarin Franstalige publicaties numeriek de meerderheid vormden.
De productie en verspreiding vonden plaats zonder toestemming van de bezetter. Niet alleen de redacteurs en drukkers, maar ook koeriers, plaatselijke contactpersonen en verdelers liepen daardoor gevaar te worden gearresteerd.
Inhoud en politieke lijn Het blad combineerde politieke en patriottische berichtgeving met praktische informatie. Het bevatte raadgevingen en richtlijnen voor personen die zich aan de verplichte tewerkstelling probeerden te onttrekken en voor onderduikers. Daarnaast verschenen verhalen van krijgsgevangenen, lijsten van gerepatrieerden en film- en sportrubrieken.
Vrij Volk was anti-Duits en Belgisch-patriottisch. De redactie sprak herhaaldelijk haar trouw uit aan koning Leopold III en stelde de monarchie voor als een stabiliserende factor voor België. Volgens het ADVN nam het blad echter afstand van een aantal radicale denkbeelden binnen de NKB, zoals de vestiging van een autoritair monarchistisch regime, de afwijzing van politieke partijen en opvattingen over de ongelijkheid van mensen.
Het blad bestreed de Nieuwe Orde en publiceerde tijdens en kort na de bezetting namen en activiteiten van plaatselijke collaborateurs. In september 1944 verscheen bijvoorbeeld een lijst met zeventien geheime leden van de DeVlag uit Heverlee, Herent en Wakkerzeel. Na de bevrijding publiceerde het blad lijsten en foto's van aangehouden verdachten en verslagen van processen voor de Leuvense krijgsraad.
Tegelijk waarschuwde de redactie in november 1944 dat de zuivering niet mocht worden misbruikt om persoonlijke vijanden of politieke tegenstanders te treffen. De berechting van verdachten moest volgens het blad aan het gerecht worden overgelaten.
Na de bevrijding Vrij Volk bleef na de bevrijding van Leuven verschijnen. Het blad kwam frequenter uit, werd omvangrijker en bevatte meer foto's. KADOC dateert het einde van de publicatie in 1946. In de naoorlogse periode verdedigde het blad onder meer de sociale verwezenlijkingen van de regeringen onder Achiel Van Acker en voorstellen van de Katholieke Arbeidersjeugd voor een beter statuut van jonge arbeiders.
Door de voortzetting na de bezetting ontwikkelde Vrij Volk zich van een clandestien verzetsblad tot een reguliere naoorlogse publicatie. De aandacht verschoof gedeeltelijk van praktische verzetsinformatie naar de berechting van collaboratie, sociaal beleid, de positie van de arbeidersjeugd en de naoorlogse Belgische samenleving.
Bewaring Nummers van Vrij Volk worden bewaard in verschillende Belgische erfgoedinstellingen. CegeSoma heeft oorlogsnummers uit 1943 en 1944 gedigitaliseerd en ontsloten via The Belgian War Press. Het ADVN verwierf een reeks van zeventien originele exemplaren en één fotokopie uit de periode november 1943 tot november 1945. Ook KADOC-KU Leuven bewaart exemplaren en aanvullingen op het archief van het blad.
De bewaarde nummers vormen onder meer bronnen voor onderzoek naar het verzet in Vlaams-Brabant, de collaborerende Vlaamse beweging, de naoorlogse zuivering en de Leuvense krijgsraad.
Literatuur
Jan Crab en Henri Verreydt, Resistere. Historiek 1940–1945. N.K.B. Vlaams-Brabant + Vrij Volk, Leuven, NKB Vlaams-Brabant, 1983, 302 p. José Gotovitch, Emmanuel Josse, Yvette Hostie e.a., Guide de la presse clandestine de Belgique, Brussel, 1991. Fabrice Maerten, „De sluikpers in bezet België”, in: Tegendruk. Geheime pers tijdens de Tweede Wereldoorlog, Gent–Brussel–Antwerpen, 2004.
Externe link
Gedigitaliseerde nummers van Vrij Volk bij The Belgian War Press
Categorie:Verzet in de Tweede Wereldoorlog Categorie:Voormalig Belgisch tijdschrift