Stedelijk Onderwijs Antwerpen is de stedelijke onderwijsverstrekker van de Belgische stad Antwerpen (gewoon onderwijs, deeltijds kunstonderwijs en volwassenenonderwijs). Sinds 2009 is zij georganiseerd als het Autonoom Gemeentebedrijf Stedelijk Onderwijs Antwerpen, afgekort AG Stedelijk Onderwijs Antwerpen, en behoort zij tot het officieel gesubsidieerd onderwijs.

Het stedelijk onderwijs in Antwerpen ontstond in 1819 met de opening van een armenschool voor jongens in de zogenoemde Broodjeskapel. In de loop van de negentiende en twintigste eeuw groeide het uit tot een netwerk van scholen en andere onderwijsinstellingen, verspreid over de stad. Op de informatiepagina van de stad Antwerpen wordt het netwerk omschreven als ongeveer 120 scholen met 57.000 leerlingen en cursisten.

Organisatie en onderwijsaanbod Het AG Stedelijk Onderwijs Antwerpen heeft een eigen rechtspersoonlijkheid, maar blijft verbonden met de stad Antwerpen. Het organiseert onderwijs in opdracht van de stad en binnen het kader van een eigen pedagogisch project.

Het netwerk omvat kleuter- en lagere scholen, secundaire scholen, scholen voor buitengewoon onderwijs, academies voor deeltijds kunstonderwijs en een centrum voor volwassenenonderwijs. Daarnaast beschikt het over ondersteunende voorzieningen, waaronder een centrum voor leerlingenbegeleiding, een leersteuncentrum en een multifunctioneel centrum.

Als onderdeel van het officieel gesubsidieerd onderwijs is het netwerk niet gebonden aan een levensbeschouwelijke organisatie. In zijn pedagogisch project omschrijft het Stedelijk Onderwijs zichzelf als toegankelijk voor iedereen, met respect voor de achtergrond en eigenschappen van de leerlingen en cursisten.

Geschiedenis Broodjeskapel en Lancasteronderwijs De geschiedenis van het stedelijk onderwijs in Antwerpen begon in de winter van 1818–1819. Op initiatief van burgemeester Florent van Ertborn opende in april 1819 de eerste stedelijke armenschool voor jongens. De school werd ondergebracht in de voormalige Sint-Jacobskapel, op de hoek van de Keizerstraat en de toenmalige Paddengracht, de huidige Prinsesstraat.

De kapel stond bekend als de Brooikeskapel of Broodjeskapel. Die volksnaam hield verband met een oudere traditie waarbij na het godsdienstonderwijs broodjes aan behoeftige aanwezigen werden uitgedeeld. De kapel werd vanaf 1819 gebruikt als de eerste lagere stadsschool en werd in 1891 afgebroken bij de verbreding van de straat.

De eerste onderwijzer was Jan Frans Van de Gaer. Hij gaf volgens het Lancastersysteem les aan groepen die, afhankelijk van het moment, uit ongeveer 300 tot 1.000 leerlingen bestonden. Oudere of verder gevorderde leerlingen, aangeduid als moniteurs, ondersteunden de onderwijzer en gaven de leerstof door aan kleinere groepen.

Het Lancasteronderwijs maakte het mogelijk om met weinig onderwijzend personeel grote aantallen kinderen te bereiken, maar bood slechts beperkt individueel onderwijs. Rond 1842 werd het systeem in Antwerpen vervangen door het klassikale stelsel, waarbij leerlingen volgens niveau en leeftijd in kleinere groepen werden ingedeeld.

In 1824 werd in de Broodjeskapel ook een zogenoemde noenschool ingericht. Daar kregen ongeveer 130 meisjes tijdens de middagpauze van de jongens dagelijks een uur onderwijs. De eerste volwaardige stedelijke lagere school voor meisjes opende in 1849.

Uitbouw van het stedelijke scholennet De eerste speciaal voor het stedelijk onderwijs ontworpen schoolgebouwen kwamen in de jaren 1820 tot stand. Stadsbouwmeester Pierre Bruno Bourla ontwierp in 1828 onder meer een armenschool aan de Blindestraat. Door de politieke en militaire onrust rond de Belgische Revolutie kon dat gebouw pas in oktober 1833 als school in gebruik worden genomen. Het maakt tegenwoordig deel uit van het complex van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Antwerpen en geldt als de oudste bewaarde stadsschool van Antwerpen.

Vanaf het midden van de negentiende eeuw breidde het stedelijke scholennet verder uit. Vanaf ongeveer 1860 werden verschillende scholen gebouwd en geopend in de groeiende volkswijken in het noorden van de stad, waaronder de Seefhoek en de omgeving van het Stuivenbergplein.

Onder stadsbouwmeester Pieter Dens werden in de tweede helft van de negentiende eeuw verschillende monumentale schoolgebouwen opgericht. Een voorbeeld is het Stedelijk Onderwijsgesticht 2 voor Jongens aan de Van Maerlantstraat. Dens ontwierp het gebouw in 1877; de bouw vond plaats in 1878 en 1879. Het complex, uitgevoerd in neorenaissancestijl, bestond uit een woning voor de hoofdonderwijzer en klassenvleugels rond een speelplaats.

Het Stedelijk Onderwijsgesticht 2 was aanvankelijk een betalende lagere jongensschool. Het richtte zich onder meer op kinderen uit de Antwerpse burgerij en bood naast het Nederlandstalige leerplan uitgebreid talenonderwijs aan. Het gebouw huisvest later de stedelijke basis­school Omnimundo.

Ook in de dichtbevolkte wijken werden omvangrijke schoolcomplexen gebouwd. Aan het Stuivenbergplein verrees tussen 1899 en 1902 een complex met een afzonderlijke lagere jongens- en meisjesschool. Het gebouw was ontworpen door stadsbouwmeester Gustave Royers.

Verbreding van het onderwijsaanbod Vanaf het laatste kwart van de negentiende eeuw breidde de stad haar onderwijsaanbod uit buiten het gewone lager onderwijs. Op 15 maart 1880 openden de eerste drie stedelijke kindertuinen, voorlopers van het kleuteronderwijs. Zij waren gevestigd aan de Nijverheidsstraat, de Kipdorpvest en de Boomsesteenweg.

In 1899 opende de stad een afzonderlijke dagschool voor jongens die in de toenmalige terminologie als moeilijk lerend werden beschouwd. Deze instelling vormde het begin van het stedelijk buitengewoon onderwijs. In 1911 werden stedelijke normaalscholen opgericht voor de opleiding van onderwijzers en onderwijzeressen.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd het aanbod opnieuw verbreed. In 1915 begon in Borgerhout een vorm van volwassenenonderwijs, waaruit later de stedelijke avondleergangen voortkwamen. In hetzelfde jaar werd aan de Paardenmarkt een technische lagere hoofdschool opgericht, die beroepsgericht onderwijs aanbood na de lagere school.

Na de Tweede Wereldoorlog namen het kleuteronderwijs, het voortgezet onderwijs en het technisch en beroepsonderwijs verder in omvang toe. Ook het aantal opleidingen en gespecialiseerde onderwijsvoorzieningen werd uitgebreid.

Bestuurlijke verzelfstandiging Tot het begin van de eenentwintigste eeuw maakte het Stedelijk Onderwijs rechtstreeks deel uit van de stedelijke administratie. In 2009 werd het omgevormd tot het Autonoom Gemeentebedrijf Stedelijk Onderwijs Antwerpen. Als autonoom gemeentebedrijf heeft de organisatie een eigen rechtspersoonlijkheid en wordt haar verhouding met de stad geregeld door statuten, beheersovereenkomsten en besluiten van de gemeenteraad en de raad van bestuur.

De bestuurlijke verzelfstandiging veranderde de juridische en administratieve structuur van de onderwijsorganisatie, maar de stad Antwerpen bleef de oprichtende overheid en behield haar rol bij de vaststelling van de doelstellingen, de beheersovereenkomst en het meerjarenbeleid.

Schoolarchitectuur en erfgoed Een deel van de historische stedelijke schoolgebouwen is opgenomen in de Vlaamse inventaris van het bouwkundig erfgoed. De gebouwen illustreren de ontwikkeling van de schoolarchitectuur van eenvoudige vroeg-negentiende-eeuwse armenscholen tot grote complexen met afzonderlijke klassenvleugels, turnzalen, speelplaatsen en woningen voor het onderwijzend personeel.

Tot de bewaarde voorbeelden behoren de voormalige armenschool aan de Blindestraat en het Stedelijk Onderwijsgesticht 2 aan de Van Maerlantstraat. Andere schoolgebouwen werden door de jaren heen verbouwd, kregen een nieuwe onderwijsfunctie of werden buiten het stedelijke onderwijsnet in gebruik genomen.

Omvang Stedelijk Onderwijs Antwerpen behoort tot de grotere onderwijsverstrekkers in Vlaanderen. Volgens de stad Antwerpen omvat het netwerk ongeveer 120 scholen en volgen er circa 57.000 leerlingen en cursisten onderwijs. Het aanbod is verspreid over Antwerpen en de verschillende districten van de stad.

Literatuur

Zie ook Diesterweg's Hulpkas voor Behoeftige Schoolkinderen

Externe links Officiële website AG Stedelijk Onderwijs Antwerpen Scholen Stedelijk Onderwijs Antwerpen

Bronnen, noten en/of referenties

Categorie:Antwerpen (stad) Categorie:Onderwijs