Machsiké Hadass-synagoge, ook bekend als de hoofdsynagoge Machsike Hadas en plaatselijk als de Osten sjoel, is een orthodox-joodse synagoge aan de Oostenstraat 43 in Antwerpen. Het gebouwencomplex beslaat de huisnummers 42 tot en met 44 en is de hoofdsynagoge van de Israëlitische Orthodoxe Gemeente Machsike Hadass.
De synagoge werd ontworpen door de Nederlands-Belgische architect Jules Hofman. Het ontwerp uit 1913–1914 wordt door het Agentschap Onroerend Erfgoed omschreven als eclectisch, met een exotisch karakter. Andere bronnen benadrukken de invloed van de art nouveau en de oriëntaliserende vormgeving. Het complex is sinds 4 december 2003 beschermd als monument.
Geschiedenis Bouw en ingebruikname De Machsiké Hadass-synagoge was de laatste van een reeks van zeven synagogen die tussen 1865 en 1914 in Antwerpen werden gebouwd. De planvorming en architectuur weken af van die van de eerder gebouwde Antwerpse synagogen. De bijna centraal opgevatte gebedsruimte en de art-nouveau-elementen in de voorgevel gaven het gebouw een eigen plaats binnen de Antwerpse synagogenbouw.
Hofman ontwierp het complex in 1913–1914 voor de Naamloze Bouwmaatschappij Vooruitzicht, waarvan hij hoofdarchitect was. De uitvoering en ingebruikname werden door de Eerste Wereldoorlog vertraagd. De synagoge werd in 1918 plechtig geopend.
Pogrom en oorlogsschade Op 14 april 1941 werd de synagoge aangevallen tijdens de zogenoemde Antwerpse pogrom. Historicus Lieven Saerens beschrijft hoe enkele honderden leden en aanhangers van onder meer de Vlaamse SS, Volkverwering en de Zwarte Brigade twee synagogen en de woning van een rabbijn aanvielen. Bij de synagoge in de Oostenstraat werden deuren en vensters vernield, religieuze voorwerpen en gebedenboeken naar buiten gegooid en delen van het interieur in brand gestoken. Tijdens de verdere oorlogsjaren liep het complex bijkomende schade op.
Na de oorlog werd het gebouw hersteld. De bovenverdieping werd in 1956 opnieuw ingericht. Op 6 april 1963 werd het voorgebouw door een brand getroffen. Tussen december 1963 en maart 1965 volgden herstel- en uitbreidingswerken naar ontwerp van architect Constant De Winter. De panden met de huisnummers 42 en 44 werden daarbij grotendeels afgebroken en in aansluiting bij het centrale gebouw heropgebouwd. De hoofdsynagoge werd in dezelfde periode hersteld en heringericht naar ontwerp van Rie Haan.
Architectuur Exterieur Het rechthoekige complex bestaat uit een hoofdsynagoge op de benedenverdieping en een kleinere synagoge, feestzalen en een conciërgewoning op de bovenverdieping. Het oorspronkelijke toegangsgebouw bevatte een centrale toegang met vestiaire voor mannen en twee afzonderlijke toegangen voor vrouwen. Aan weerszijden stonden woningen; achter het voorgebouw lagen onder meer de synagoge, een bestuurszaal en sanitaire ruimten.
De symmetrische voorgevel telt vier brede en twee smalle traveeën en drie bouwlagen. De gevel is uitgevoerd in witte natuursteen. De smalle centrale deurtravee springt naar voren en wordt bekroond door een uivormige koepel. De gekoppelde korfboogvormige openingen, ranke zuiltjes, gebogen venstervormen en torenachtige bekroningen verlenen de gevel een oriëntaliserend aanzien. De gevelcompositie vertoont tegelijk verwantschap met de Antwerpse art-nouveau-woningbouw uit het begin van de twintigste eeuw.
Interieur De hoofdsynagoge is een bepleisterde en beschilderde driebeukige ruimte van vijf traveeën. De middenbeuk is hoger opgetrokken dan de zijbeuken. Rond de gebedsruimte bevindt zich een vrouwengalerij, gedragen door marmeren en imitatiemarmeren pijlers met kapitelen die zijn versierd met vergulde palmetten.
De borstwering en de wanden boven de vrouwengalerij bevatten symbolische voorstellingen van de twaalf maanden en de twaalf stammen van Israël. Ook het plafond is voorzien van symbolische beschilderingen. De ruimte voor de aron hakodesj heeft een beschilderd halfkoepelgewelf en is bereikbaar via marmeren treden. De witgeschilderde houten ark heeft panelen met goudkleurig reliëf. De rechthoekige bima heeft een witmarmeren balustrade, gedragen door groenbruine marmeren zuiltjes, en werd omstreeks 1960 ontworpen door Rie Haan.
Zoals gebruikelijk in synagogen is de gebedsruimte op Jeruzalem georiënteerd. De aron hakodesj, waarin de Thorarollen worden bewaard, staat aan de oostzijde. Voor de ark hangt een parochet, terwijl in de nabijheid de ner tamid, het eeuwige licht, is aangebracht.
Bescherming en restauratie De synagoge werd op 4 december 2003 als monument beschermd. In het beschermingsdossier worden historische, artistieke en sociaal-culturele waarden genoemd. Het gebouw wordt daarin omschreven als een uitzonderlijk religieus voorbeeld van de Antwerpse art nouveau en als een belangrijk centrum van de Joodse cultuur en het Joodse denken.
Door onder meer vochtinsijpeling was in het begin van de eenentwintigste eeuw schade ontstaan aan het exterieur en het interieur. De Vlaamse regering kende in 2016 ruim anderhalf miljoen euro toe voor de restauratie. Deze subsidie maakte deel uit van een gezamenlijk financieringsprogramma voor de Machsiké Hadass-synagoge en de Hollandse Synagoge van Shomre Hadas.
De restauratiewerkzaamheden betroffen zowel de gevels als het interieur. Ook de ongeveer zeventig monumentale kroonluchters in de gebedsruimte werden gereinigd, hersteld en opnieuw beschermd.
Na een restauratieperiode die in de berichtgeving op veertien jaar werd gesteld, werd de synagoge op 7 mei 2023 opnieuw plechtig in gebruik genomen. Bij de heropening waren onder anderen eerste minister Alexander De Croo en de toenmalige Antwerpse burgemeester Bart De Wever aanwezig.
Gebruik en betekenis De Machsiké Hadass-synagoge is niet uitsluitend een historisch monument, maar blijft in gebruik als gebedshuis en ontmoetingsplaats van de orthodox-joodse Machsike Hadass-gemeenschap. De combinatie van het religieuze gebruik, de geschiedenis van de Antwerpse Joodse gemeenschap en de architectonische kenmerken vormt de grondslag voor de monumentale en sociaal-culturele erfgoedwaarde van het complex.
Externe links Officiële website van Machsike Hadass Machsiké Hadass-synagoge in de Inventaris Onroerend Erfgoed Beschrijving op de website van de stad Antwerpen
Bronnen, noten en/of referenties
Categorie:Synagoge in Vlaanderen Categorie:Religieus gebouw in Antwerpen (stad) Categorie:Onroerend erfgoed in Antwerpen (stad) Categorie:Beschermd monument in Vlaanderen Categorie:Art-nouveau-architectuur in België