De Gau Franken (Nederlands: Gouw Franken) was een bestuurlijke indeling van de NSDAP. De gouw bestond van 1929 tot 1945. De gouw werd in 1929 opgericht onder de naam Mittelfranken (Nederlands: Midden-Franken). In 1936 werd de naam gewijzigd in Franken.
Geschiedenis Er bestond een gouw Noord-Beieren, met Coburg als centrum. De Neurenbergse Ortsgruppenleiter sinds 1921, Julius Streicher, leidde vanaf 1925 een zelfstandig nazi-district Neurenberg-Fürth, dat in 1929 opging in de gouw Midden-Franken.John 2007, p.461. Al in de jaren dertig gaf hij zichzelf de titel "Frankenführer". De kortstondige gouwleider van het overige Midden-Franken, de Kreisleiter van Ansbach Wilhelm Grimm, werd in 1929 zijn plaatsvervanger. Binnen de SA had Streicher de rang van SA-Obergruppenführer (luitenant-generaal) bereikt. Toen de SA-leider in Franken, Wilhelm Stegmann, in december 1932 kritiek uitte op zijn ambtsvoering, trad Streicher hard tegen hem op. De brute "schaduw van Streicher", Georg Gradl (lid van de Rijksdag), nam in 1928 de functie van Gaugeschäftsführer in Neurenberg over.
In 1933 werd Franz Ritter von Epp aangesteld als Rijksstadhouder van de Vrijstaat Beieren, aan wie op staatsniveau de zes Beierse gouwen ondergeschikt waren. Tot de gouw Franken behoorden delen van de Regierungsbezirk Oberfranken en de Regierungsbezirk Mittelfranken, met iets meer dan 1 miljoen inwoners. De gouwleiders namen echter steeds meer staatstaken over en werden daardoor de werkelijke machtsfactor in de regio's.
De gouwleiding was gevestigd in Neurenberg, de stad van de latere Rijkspartijdagen. In slot Ermreuth bevond zich een Gauführerschule (gouwleidersschool), waar Streicher vaak te gast was. Zijn interne partijconcurrent was de burgemeester van Neurenberg (sinds 1933), Willy Liebel, die altijd afstand hield van Streicher. Op diens persoonlijke interventie werd in 1934 de door hem als "Jodenfontein" bestempelde Neptunusfontein afgebroken. Ook dwong Streicher de afbraak van de hoofdsynagoge van Neurenberg aan de Hans-Sachs-Platz al in augustus 1938 af, enkele maanden vóór de Kristallnacht. Na de pogroms van 9 en 10 november 1938, waarbij alleen al in Neurenberg elf mensen werden vermoord, dwong de gouwleiding Joodse eigenaren hun grondstukken, huizen en winkels onder afpersingsvoorwaarden (10% van de waarde) te verkopen aan door de gouwleiding aan te wijzen kopers.Hüttenberger 1969, p.201. Joods eigendom ging vervolgens over naar de plaatsvervanger van Streicher en vandaar naar hoge partijfunctionarissen. De overtreding van het voorschrift van 12 november 1938, dat bepaalde dat de verwijdering van Joden uit de economie uitsluitend door staatsorganen mocht plaatsvinden, leidde tot de instelling van een onderzoekscommissie, die "in een wespennest van corruptie" stak. Streicher verrijkte zichzelf, iets wat hem volgens de nationaalsocialistische opvattingen niet toekwam. De commissie vulde haar rapport aan met een lijst van andere misdrijven en misstanden van de gouwleider, waarin zijn hebzucht, zijn excessieve agressie – zelfs tegenover leidende partijgenoten – en zijn grensoverschrijdende gedrag tegenover vrouwen in het openbaar aan de orde kwamen. Hoewel Streicher door het hoogste partijgerecht niet werd gestraft, werd hij in februari 1940 door een Gauleiter-Ehrengericht (gouwleiders-eretribunaal) uit al zijn ambten gezet. Streicher woonde buiten Neurenberg op het landgoed Pleikershof bij Cadolzburg. Op bevel van Hitler mocht hij zowel de titel "Gouwleider"Klee 2021, p.608. behouden als het bijbehorende uniform blijven dragen. Een vroege vertrouweling van Julius Streicher, die door partijgenoten werd beschouwd als de "intellectuele leider van de Neurenbergse gouw", was Ludwig Franz Gengler. De leider van de universitaire docentenbond van de gouw was de gynaecoloog Hans Albrecht Molitoris uit Erlangen, die pleitte voor een rassenbiologisch instituut aan de Universiteit van Erlangen.
Op 4 april 1942 werd hij belast met de leiding van de gouw, nadat voordien Hans Zimmermann daarmee was belast. In september 1942 werd Holz bevorderd tot NSDAP-Befehlsleiter en in november 1942 tot SA-Gruppenführer (generaal-majoor). In november 1942 werd hij tevens benoemd tot Rijksverdedigingscommissaris van Franken. Pas in november 1944 benoemde Hitler Holz, kort voor het einde van de oorlog, tot gouwleider van Franken. Daarnaast bekleedde hij de functies van gemachtigde van de algemeen gevolmachtigde voor de Arbeitseinsatz, Fritz Sauckel, en voor de "totale oorlogsinzet". Aan het einde van de oorlog gaf Holz tevens leiding aan de Volkssturm in Franken.
Ambtsbekleders De volgende personen behoorden tot de gouwleiding:
Gauleiter: Wilhelm GrimmStockhorst 2000, p.164. (3 september 1928Höffkes 1986, p.108. / 1 oktober 1928 - 1 maart 1929Schulz 2003, p.451.), Julius Streicher (2 april 1925Höffkes 1986, p.331.Miller & Schulz 2021, p.353. - 13bavarikon: Verwaltungshandbuch: Streicher, Julius. Geraadpleegd op 3 augustus 2026.Miller & Schulz 2021, p.354. / 16 februari 1940), Hans ZimmermannStockhorst 2000, p.459. (16 februari 1940Höffkes 1986, p.392.Miller & Schulz 2021, p.654. - maart 1942 / 4 april 1942bavarikon: Verwaltungshandbuch: Zimmermann, Hans. Geraadpleegd op 3 augustus 2026.) (m.d.W.d.G.b.Höffkes 1986, p.393.), Karl Holz (8 maart 1942Klee 2021, p.268. / 4 april 1942 – december 1944) ((m.d.F.b.), Karl Holz (november / december 1944 - 20 april 1945Höffkes 1986, p.155.) Gauleiterstellvertreter: Wilhelm GrimmHöffkes 1986, p.109. (1 maart 1929 - februari 1932Miller & Schulz 2006, p.496.), Karl HolzStockhorst 2000, p.206. (1 januar 1934 – februar 1940bavarikon: Verwaltungshandbuch: Holz, Karl. Geraadpleegd op 3 augustus 2026., 12 augustus 1938Höffkes 1986, p.156. / 19 maart 1942 – november 1944) Gauwirtschaftsberater: Otto Strobl Gaukulturwart: Georg Kiessel Gaudozentenbundführer: Hans Albrecht Molitoris Gauwohnungskommissar: Karl Holz (6 april 1942 – 20 april 1945) Gaugeschäftsführer: Georg Gradl (1928)
Zie ook Gauehrenzeichen Gouw (NSDAP)
Externe links Territorial.de: Gau Franken der NSDAP Calvin University: German Propaganda Archive: geïllustreerde lijst van gouwleiders Zukunft-braucht-erinnerung.de: Übersicht der NSDAP-Gaue, der Gauleiter und der Stellvertretenden Gauleiter 1933–1945 Wayback Machine: Verwaltungsgeschichte.de: Der Gau Franken
Afkorting mit der Wahrnehmung der Geschäfte beauftragt (m.d.W.d.G.b.) - vrije vertaling: met de waarneming van de functie belast mit der Führung beauftragt (m.d.F.b.) - vrije vertaling: met het leiderschap belast
Franken Categorie:Franken Categorie:Geschiedenis van Neurenberg